Szlara płomykówek ma kształt sercowaty

        Liczebność i zagrożenia

        Płomykówka generalnie występuje na całym obszarze Polski z wyjątkiem terenów górskich i dużych kompleksów leśnych. Stwierdzenie jej obecności w Kirach w Tatrach Zachodnich na wysokości 900 m n.p.m. (Walasz i Mielczarek 1992) należy uznać za sytuację wyjątkową, gdyż na ogół nie wkracza ona na tereny położone powyżej 400 m n.p.m. Jej liczebność w Polsce szacowana jest na ok. 1000-3000 par (Shawyer 1998). W Wielkopolsce w latach 1980-1995 znaleziono ja na 201 stanowiskach (Bednorz i in. 2000).
        Duża rozbieżność w ocenie liczebności jest wynikiem braku dostatecznej ilości badań dotyczących liczebności tego gatunku w Polsce. Informacje o jej występowaniu są na ogół fragmentaryczne i dotyczą w przeważającej większości stanowisk w kościołach. Dokładne wielkoobszarowe badania przeprowadzone były na południowej Opolszczyźnie (Kopij 1990), byłym województwie wrocławskim (Indyk i inni 1996), Zamojszczyźnie (Kitowski 1999) i w Wielkopolsce na terenie powiatu wrzesińskiego (Bednorz i in. 2000). Przeprowadzone po kilku latach kontrole stanowisk wykazały znaczny spadek liczebności płomykówki w różnych regionach kraju. Na Śląsku na 43 znanych wcześniej stanowisk, w aż 25 znaleziono później już tylko stare wypluwki świadczące o opuszczeniu ich przez sowy (Sałata-Piłacińska 1977), a na dobrze zbadanym obszarze południowej Opolszczyzny na przestrzeni zaledwie czterech lat zanotowano spadek z 29 do zaledwie 15 par lęgowych (Kopij 1990).
        Podobne tendencje spadkowe zaobserwowano na obszarze całej Europy. Szczególnie dobrze poznana jest sytuacja na Wyspach Brytyjskich, gdzie od lat 30. prowadzone są dokładne badania monitoringowe. W ciągu 50 lat średni spadek liczebności w Anglii i Walii wyniósł aż 69%, a w niektórych hrabstwach ponad 90% (Shawyer 1998).
        Przyczyn takiej sytuacji jest wiele. Obecnie, po wyeliminowaniu stosowanego na masową skalę w latach 60. i 70. DDT, uważa się brak miejsc lęgowych za główny czynnik ograniczający liczebność. W remontowanych kościołach zamykane są wloty, a z wiejskiego krajobrazu znikają stare stodoły, wiatraki i młyny będące ważnymi ostojami tych ptaków. Zmieniająca się architektura budynków ze względu na dużą szczelność również nie stwarza dogodnych warunków lęgowych. Płomykówce nie sprzyjają także zmiany w samym rolnictwie - scalanie gruntów ornych w rozległe monokultury odbywa się kosztem śródpolnych zadrzewień, miedz i żywopłotów. Pewnym problemem jest także kłusownictwo powodowane chęcią posiadania wypchanych okazów przez kolekcjonerów, lecz jego skala z oczywistych względów jest trudna do ustalenia. Dużym zagrożeniem zwłaszcza dla młodych ptaków są kolizje z samochodami. Wynika to ze zwiększającej się sieci dróg i coraz większej prędkości poruszających się po nich pojazdów. Zdarzają się także przypadki utonięć w niezakrytch zbiornikach z wodą, co dotyczy zwłaszcza samic które po okresie wysiadywania jaj starają pozbyć się zanieczyszczeń i pasożytów. Pewna część ptaków ginie także w wyniku zderzeń z niewidocznymi w nocy liniami telegraficznymi i wysokiego napięcia, oraz z powodu pojawiających się w ich miejscach lęgowych kun i kotów (Shawyer 1998).

        Polowanie i wypluwki

        Na polowanie płomykówki wylatują tuż po zmierzchu, lecz w przypadku pochmurnej pogody i w okresie lęgowym wylatują nieco wcześniej. Ich szczyt aktywności łowieckiej przypada na pierwsze godziny po zachodzie i przed wschodem słońca. Około północy obserwuje się wyraźny spadek intensywności polowania lub nawet jego przerwanie. Latem większość ofiar chwytana jest w odległości 1-2 km od gniazda. Zimą penetrują obszary oddalone nawet o 4 km lub więcej (Shawyer 1998). Dokładną lokalizację ofiar umożliwiają im asymetrycznie rozmieszczone po bokach głowy w pobliżu otworów usznych fałdy skórne, które skupiają dochodzące do nich z różnych stron dźwięki. Wykorzystywane jest tutaj zjawisko opóźnienia akustycznego i różnica natężeń rejestrowanego przez ośrodki słuchu dźwięku.
        W czasie deszczu sowy nie wylatują na łowy, gdyż mokre pióra utrudniałyby im lot, a ponadto gryzonie stanowiące ich pokarm ukrywają się w tym czasie w norach, gdzie korzystają ze zgromadzonych wcześniej zapasów, unikając w ten sposób zmoczenia futra, co zwiększyłoby koszty energetyczne utrzymania stałej temperatury ciała. Ptaki natomiast korzystają wówczas z tzw. "spiżarni", czyli zgromadzonych w okolicach gniazda upolowanych wcześniej, lecz nieskonsumowanych ofiar (Czarnecki i in. 1955).
        Generalnie podczas polowania płomykówki posługują się dwiema technikami łowieckimi. Pierwsza polega na bezszelestnym (dzięki specjalnej budowie piór) patrolowaniu terenu z niewielkiej wysokości i wyszukiwaniu ofiar, druga przypomina strategię pustułek - ptak cierpliwie oczekuje i obserwuje otoczenie z wybranego punktu (drzewo, słupek lub żerdź). Ten drugi sposób wykorzystywany jest przede wszystkim zimą, kiedy istnieje konieczność oszczędzania energii. Ciekawy jest sposób w jaki polują one na ptaki - przelatując wzdłuż krzewów zawisają od czasu do czasu w powietrzu i delikatnie uderzając skrzydłami gałęzie wypłaszają zaskoczone ofiary, które natychmiast są chwytane. Błyskawiczny atak kończy się lądowaniem nogami na ciele ofiary, która po unieruchomieniu szponami uśmiercana jest mocnym uderzeniem dzioba w tył czaszki. Zdobycz zazwyczaj połykana jest w całości. W przypadku większych ofiar, jak np. szczur lub karczownik, płomykówki najpierw ucinają i połykają głowę, a dopiero później pozostałą część ciała. Ptaki konsumowane są po uprzednim wyskubaniu lotek i sterówek (Wołk 1965). Ponieważ sowy są dalekowidzami o położeniu ofiary w szponach orientują się pocierając ją sztywnymi piórami czuciowymi wokół dzioba.
        Niskie pH soków żołądkowych umożliwia rozpuszczenie tkanek mięśniowych, a niestrawione kości i sierść formowane są w postaci charakterystycznych bryłek zwanych wypluwkami lub zrzutkami, gdyż usuwane są na zewnątrz organizmu w procesie wypluwania, którego początkowe etapy przypominają ziewanie. Jak wynika z obserwacji ptaków hodowanych w niewoli czas produkcji wypluwki wynosi 12 h. W warunkach naturalnych z pewnością jest on krótszy, gdyż perspektywa kolejnego posiłku działa stymulująco na ten proces (Wołk 1965).
        Wypluwki płomykówki, w odróżnieniu od wypluwek innych gatunków sów, zawierają całe i zazwyczaj nieuszkodzone czaszki nawet tak delikatnych grup zwierząt jak myszy czy owadożerne. Zazwyczaj są one wielkości ludzkiego kciuka i mają zaokrąglone końce. Świeże są czarnej barwy o gładkiej i błyszczącej od śluzu powierzchni. Po wyschnięciu twardnieją i stają się bardziej szare. Ich zawartość była niejednokrotnie analizowana w celu określenia preferencji pokarmowych oraz zmian sezonowych. Comiesięczne badania zrzutek ujawniły, że płomykówki doskonale potrafią wykorzystywać sezonowe migracje drobnych ssaków, oraz ich zwiększoną ruchliwość i głośność w okresie godowym. Zimą natomiast, kiedy zalegająca pokrywa śnieżna utrudnia chwytanie ukrytych pod nią norników, wyraźnie zwiększa się udział w pokarmie wróbli, które w tym okresie nocują w dużych i hałaśliwych stadach, co ułatwia sowie ich lokalizację. Większy jest także udział myszy, które w przeciwieństwie do norników poruszają się po powierzchni śniegu.
        Liczba ofiar w wypluwce jest różna i zależy m. in. od ich wielkości (im mniejszy jest dany gatunek, tym więcej musi być jego osobników by zaspokoić potrzeby energetyczne płomykówki; preferowane są więc zazwyczaj większe ofiary, gdyż wysiłek włożony w polowanie przynosi większe korzyści). Czarnecki i inni w publikacji z 1955r. podają przeciętną liczbę 3,6 kręgowców w zrzutce. Czasami znajdywane są kuliste wypluwki pozbawione sierści zawierające tylko kości. Dzieje się tak wtedy gdy sowa łowi głównie płazy. Sporadycznie spotykane pancerzyki owadów i piasek zazwyczaj pochodzą z przewodów pokarmowych strawionych zwierząt (Wołk 1965). Wypluwki pochodzące od piskląt, ze względu na ich duże zapotrzebowanie na sole mineralne wykorzystywane w procesie wzrostu charakteryzują się dużym stopniem nadtrawienia zawartych w nich elementów kostnych.
        O pożyteczności płomykówki stanowi fakt że jej dobowe zapotrzebowanie na pokarm w warunkach naturalnych wynosi ok. 100 g, co odpowiada masie jednego młodego szczura lub 3-5 norników. Często też zjada tylko głowy upolowanych zwierząt i w ten sposób tępi duże ich ilości. Z tego powodu jest ona konkurentem pokarmowym dla lisa, którego liczebność w Polsce w ostatnich latach dość znacznie wzrosła i staje się coraz bardziej problematyczna ze względu na zagrożenie wścieklizną.

        Biologia lęgowa płomykówki

        Płomykówka w porównaniu z innymi gatunkami sów rozpoczyna lęgi dość późno, co najprawdopodobniej związane jest z jej górskim pochodzeniem. Podobnie jak inne sowy nie buduje gniazda, a białe jaja składa bezpośrednio na starych, pokruszonych wypluwkach. Na miejsca lęgowe wybiera głównie ciemne i zaciszne zakamarki różnych wzniesionych przez człowieka budynków. W Wielkopolsce w latach 1980-1995 na 120 podanych lokalizacji miejsc lęgowych zamieszkiwała kościoły drewniane i murowane w 48 %, strychy budynków w 20 %, stodoły w 12 %, owczarnie i obory w 5 %, wiatraki i transformatory po 4 %, ruiny, wieże ciśnień i kominy łącznie 6 % i po jednym gnieździe znaleziono w gołębniku i w wieżyczce budynku (Bednorz i in. 2000). Wyjątkowo stwierdza się także jej lęgi w dziuplach (Czarnecki i in. 1955) lub pustych przestrzeniach w dachach na blokach (K. Kasprzyk inf. ustna).
        Liczba składnych jaj przez płomykówkę jest dość zmienna i waha się od 3 do 8, wyjątkowo 11, czy nawet 15 (König 1999) i wyraźnie koreluje z dostępnością pokarmu. W czasie tzw. mysich lat liczba piskląt jest większa, a sowy wyprowadzają 2 - 3 lęgi w roku. Natomiast w okresach ubogich w pokarm zdarza się, że nie gniazdują w ogóle, lub dochodzi do przypadków kainizmu (Ruprecht i in. 1998, Baudvin i Jouarie 2001). Mogą wtedy też podejmować nieregularne wędrówki.
        Zdecydowana większość par przystępuje do lęgów w kwietniu lub maju, a przy obfitości pokarmu również w sierpniu i we wrześniu. Zdarzają się jednak sytuacje nietypowe, kiedy znajdywano wysiadujące samice jeszcze w I dekadzie listopada, lub lęgi bardzo wczesne kiedy jaja składane były w pierwszych dniach lutego (Dyrcz 1991). Ponadto w Utrechcie obserwowany był lęg zimowy, z którego młode wyleciały w styczniu (Czarnecki i in.1955).
        Samica składa jaja w odstępach dwudniowych i rozpoczyna trwające 30-35 dni wysiadywanie od pierwszego zniesionego jaja. Konsekwencją tego jest duża różnica we wzroście piskląt, szczególnie wyraźna między najstarszym i najmłodszym rodzeństwem. W Anglii i Francji sukces klucia wynosi 83%, natomiast w populacji niemieckiej 71% (Taylor 1994). Pisklęta tuż po wykluciu ważą ok. 12 g (Shawyer 1998) i przez 8-11 dni pozostają zupełnie ślepe. Do ok. 20 dnia życia, zanim wykształci się w pełni szata puchowa, nie są zdolne do regulowania temperatury swojego ciała i są uzależnione od obecności ogrzewającej ich matki, która przez cały czas karmiona jest przez samca. Zapasy zgromadzone przez niego bywają nieraz dość obfite, co umożliwia jej przetrwanie przedłużających się okresów deszczu. Podczas nieobecności rodziców młode sowy skupiają się w piramidę, która chroni je przed utratą ciepła, a zaoszczędzoną w ten sposób energię wykorzystują w procesie wzrostu. Charakterystyczną cechą takiej piramidy jest jej układ - ptaki najstarsze, a więc największe stanowią jej część zewnętrzną i ogrzewają znajdujące się w środku młodsze rodzeństwo. Pisklęta rosną bardzo szybko i w trzecim tygodniu życia osiągają maksymalne tempo przyrostu masy ciała: 12-14 g w ciągu doby. W wieku 36-40 dni ważą nawet 380-400 g., gdy tym czasem waga dorosłych ptaków waha się w granicach 310-330 g. W 9. tygodniu życia potrafią całkiem dobrze latać na krótkie dystanse, lecz nadal pozostają pod opieką karmiących ich rodziców. W ciągu dalszych 3 tygodni uzyskują samodzielność i wyruszają nieraz na znaczne odległości. w poszukiwaniu własnego terytorium. Znany jest przypadek kiedy z dwójki zaobrączkowanych piskląt w Turyngii jedno zostało znalezione w Hiszpanii a drugie na Ukrainie.
        Przeprowadzone w Szkocji badania dotyczące śmiertelności piskląt wykazały wyraźną zależność między ich przeżywalnością a obfitością pokarmu. W czasie tzw. mysich lat ginie zaledwie 5- 10 % ptaków, natomiast w latach kryzysowych liczba ta wzrasta nawet do 45 %. Stwierdzono również, że giną przeważnie osobniki najmłodsze zazwyczaj przed ukończeniem 20. dnia życia. Szacuje się że zaledwie 6-12 % ptaków przeżywa więcej niż 3 lata. Maksymalny stwierdzony wiek płomykówki wynosi 21 lat i 8 m-cy (Celuch i Sarossy 2000).

        Nasze działania

        Liczebność płomykówek ustala się dokonując kontroli potencjalnych miejsc lęgowych jakimi są strychy i wieże kościelne, opuszczone stodoły lub zaniedbane majątki. Stosuje się także stymulacje za pomocą magnetofonu (T. Ekiert, M. Antczak i P.T. Dolata). Przeprowadza się także wywiady z księżmi i kościelnymi, gdyż ważne są także informacje o dawniejszej obecności tych ptaków. W miarę możliwości próbuje się także ustalić dlaczego aktualnie w tym miejscu sowy już nie występują. Okazuje się, że często tracą one miejsca lęgowe w wyniku przeprowadzanych remontów, podczas których ptaki zostają przepłaszane, a otwory wlotowe zostają zatykane. Innym zagrożeniem są kuny, które zdarza się że zabijają te ptaki. Aby zapobiec takim sytuacjom w przyszłości, niezbędne jest postawienie w takim miejscu specjalnej budki lęgowej która zapobiegnie takim sytuacjom w przyszłości. Na terenie powiatu ostrowskiego pierwszą taką budkę ekipa Południowowielkopolskiej Grupy OTOP zbudowała 5 marca 2001 r. (T. Ekiert, M. Antczak, H. Okwieka) dzięki finansowej pomocy Urzędu Miasta i Gminy Odolanów, za którą składam w tym miejscu w imieniu ptaków gorące podziękowania. Obecnie w ramach projektu Towarzystwa "Bocian" (dawniej MTOF) oraz przy współpracy z Polskim Towarzystwem Ochrony Przyrody "Salamandra" planowane jest założenie dalszych 16 budek.
        W sezonie 2002 na terenie powiatu stwierdzono 10 stanowisk płomykówki. Dotychczas uzyskano także informacje o ok. 20 byłych stanowiskach. Są to informacje o tyle cenne, gdyż miejsca te po założeniu budek mogą stać się ponownie miejscami lęgowymi, które zostały opuszczone w wyniku przeprowadzonych tam wcześniej remontów.
        Badając wspomniane już wcześniej wypluwki można ustalić nie tylko pokarm płomykówki, ale czasami także stwierdzić obecność w okolicy rzadkich gatunków zwierząt np. orzesznicy (Muscardinus avellanarius), której nowe dla Wielkopolski (drugie po wojnie) stanowisko odkryto w powiecie ostrowskim. Na badanym terenie główny pokarm płomykówki stanowią ryjówki (malutka i aksamitna) i norniki (zwyczajny, północny i bury). Zdarzają się także różne gatunki myszy i szczury, a sporadycznie nietoperze (np. mroczek późny, nocek Nattarera, nocek Brandta i oba gatunki gacków). Z ptaków przeważają wróble, choć trafiły się m. in.: szpak, cierniówka, kopciuszek, potrzeszcz czy nieoczekiwanie zwinna jaskółka dymówka. Płazy - głównie grzebiuszki ziemne - spotykane są rzadko. Gadów w analizowanych zbiorach wypluwek nie stwierdzono. Dokładną listę gatunkową ofiar przedstawia poniższa tabela.

Gromada        Rząd                     Gatunek

Ssaki              Owadożerne         Kret europejski
                                                   Ryjówka aksamitna
                                                   Ryjówka malutka
                                                   Rzęsorek rzeczek
                                                   Zębiełek karliczek

                      Nietoperze            Gacek brunatny
                                                   Gacek szary
                                                   Nocek Nattarera
                                                   Nocek Brandta
                                                   Mroczek późny

                      Gryzonie                Orzesznica
                                                   Nornica ruda
                                                   Karczownik ziemnowodny
                                                   Darniówka zwyczajna
                                                   Nornik zwyczajny
                                                   Nornik północny
                                                   Nornik bury
                                                   Mysz domowa
                                                   Badylarka
                                                   Mysz polna
                                                   Mysz wielkooka leśna
                                                   Mysz zaroślowa
                                                   Szczur wędrowny

Ptaki               Wróblowe            Trznadel
                                                   Potrzeszcz
                                                   Zięba
                                                   Sikora modra
                                                   Kopciuszek
                                                   Strumieniówka
                                                   Jaskółka dymówka
                                                   Jaskółka oknówka/brzegówka
                                                   Wróbel
                                                   Mazurek
                                                   Szpak
                        Sowy                  Płomykówka

Płazy                Bezogonowe       Grzebiuszka ziemna
                                                   Żaba

Wyniki tych badań zostały porównane z wcześniejszymi badaniami, które zostały przeprowadzone już w latach 1950. (Czarnecki i in. 1955) w celu uchwycenia zmian jakie zaszły w międzyczasie w składzie gatunkowym drobnych ssaków (jakim zmianom uległy ich zasięgi i liczebność). Na koniec gorąca prośba o przekazywanie pod powyższy adres informacji o znanych, aktualnych, lub byłych stanowiskach sów na terenie powiatu ostrowskiego. Ważne są także dla nas wszystkie przypadki znalezienia martwych ptaków, które giną czasami w wyniku kolizji z samochodami i liniami wysokiego napięcia.

Gatunek	N	%N
Ryjówka aksamitna	2080	20,2
Ryjówka malutka	521	5,1
Rzęsorek rzeczek	103	1,0
Zębiełek karliczek	101	1,0
Kret europejski	2	0
Nornik zwyczajny	3577	34,7
Nornik północny	518	5,0
Nornik bury	51	0,5
Nornik indet.	331	3,1
Karczownik ziemnowodny	49	0,5
Nornica ruda	27	0,3
Darniówka zwyczajna	37	0,4
Mysz domowa	1275	12,4
Badylarka	132	1,3
Mysz wielkooka leśna	40	0,4
Mysz polna	296	2,9
Mysz zaroślowa	143	1,4
Orzesznica	2	0,0
Sylvaemus	117	1,1
Apodemus sp.	393	3,8
Myszowate	62	0,6
Szczur wędrowny	32	0,3
Mroczek późny	5	0,0
Gacek szary	1	0,0
Gacek Brunatny	1	0,0
Nocek Nattarera	1	0,0
Nocek Brandta	2	0,0
Nocek indet.	2	0,0
Nietoperz indet.	1	0,0
Wróbel	304	3,9
Mazurek	5	0,0
Kopciuszek	35	0,3
Sikora modra	1	0,0
Zięba	1	0,0
Dymówka	6	0,0
Oknówka/brzegówka	3	0,0
Potrzeszcz	1	0,0
Strumieniówka	1	0,0
Płomykówka	2	0,0
Trznadel	2	0,0
Szpak	3	0,0
Wróblowe indet.	29	0,3
Grzebiuszka ziemna	16	0,2
Żaba	4	0,0
Suma wszystkich	10315	100

       Literatura:

1. Baudvin H., Jouarie S. 2001. Breeding biology of the Barn Owl (Tyto alba) in Burgundy (France): a 25 year study (1971-1995). Buteo 12: 5-12.
2. Bednorz J., Kupczyk M., Kuźniak S., Winiecki A. 2000 Ptaki Wielkopolski. Monografia faunistyczna. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.
3. Celuch M., Sárossy M. 2000. Na pomoc plamienke driemawej. Vtáčie správy 7, 2: 6-7.
4. Czarnecki Z., Gruszczyńska J., Smoleńska E. 1955. Badania nad składem pokarmu płomykówki Tyto alba guttata (C. L. Brehm) w latach 1950-1952 w woj. poznańskim. PTPN, Wydz. Mat.-Przyr. 16: 52-88.
5. Dyrcz A., Grabiński W., Stawarczyk T. Witkowski J. 1991. Ptaki Śląska. Monografia faunistyczna. Wrocław.
6. Ekiert T. 2002. Pokarm płomykówki Tyto alba guttata (Scopoli, 1769) w powiecie Ostrów Wielkopolski. Praca magisterska, Zakład Zoologii Kręgowców UMK w Toruniu.
7. Indyk F., Pawłowska-Indyk A., Bartmańska J. 1996. Występowanie płomykówki (Tyto alba) w województwie wrocławskim. Ptaki Śląska 11: 115-122
8. Kłosiewicz S. 1998. Ptaki święte, przeklęte i inne. Prószyński i Ska, Warszawa.
9. Kopij G. 1990. Rozmieszczenie i liczebność płomykówki (Tyto alba) na południowej Opolszczyźnie. Not. Orn.31: 43-52.
10. König C., Weick. F., Becking J.H 1999. Owls. A Guide to the Owls of the World. Pica Press, Sussex.
11. Ruprecht A.L., Szwargrzak A., Kościów R. 1998. Skład pokarmu sów z Puszczy Nadnoteckiej. Bad. Fizj. Pol. Zach., seria C, Zoologia 45: 82-103.
12. Sałata-Piłacińska B.,1977. Ssaki w pokarmie płomykówki Tyto alba guttata z terenu Polski, ze szczególnym uwzględnieniem zachodniej części kraju. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., seria C, Zoologia 30: 7-27.
13. Schneider W. 1964. Die Schleiereule. Die Neue Brehm-Bücherei. Ziemsen Verlag, Wittenberg Luttherstadt.
14. Shawyer C.1998. The barn Owl. Arleqiun Press.
15. Taylor I. 1994. Barn Owls: predator-prey relationships and conservation. Cambridge Univ. Press., Cambridge.
16. Walasz K. Mielczarek P.1992. Atlas ptaków lęgowych Małopolski 1985-1991. Biologica Silesiae, Wrocław.
17. Wołk K. 1965. Z badań nad odżywianiem się płomykówki Tyto alba. Prz. Zool. 9: 404-413.

mgr Tomasz Ekiert
ul. Długosza 1b/1
63-400 Ostrów Wielkopolski
tel. 0 62 738 44 70
kom. 609-38-26-22