Ptakami, na których obserwacje liczyliśmy i którym udało nam się dobrze przyjrzeć w czasie wyjazdu ornitologicznego w sierpniu 2005 r., do Andaluzji na południu Hiszpanii, były sępy płowe. Duże rozmiary tych ptaków i obserwacja z bliska ich żerowania na padlinie (niestety tylko raz, o czym niżej), pozwoliły przyjrzeć się im dokładnie i zrobić zdjęcia, które tu prezentujemy.
Przy ogólnych opisach gatunku wykorzystałem informacje z wydanego na CD opracowania „The Complete Birds of the Western Palearctic”, opartego na pracach S. Crampa (cytowane jako BWP 1998).
Sęp płowy Gyps fulvus (Hablizl, 1783)
Sęp płowy to naprawdę wielki ptak. Długość ciała wynosi 95-105 cm, w tym ogon 24-29 cm. Jego skrzydła mają rozpiętość 240-280 cm (dla porównania - naszego bielika mają 200-240 cm). W Rumunii dorosłe samce ważyły 7,5-10,5 kg, dorosłe samice 8-11 kg, młode samce 7,35-11,25 kg, a młode samice 7,45-11 kg (Dombrowski 1912). Najcięższy ptak, stwierdzony na Sardynii, ważył 15 kilogramów! (BWP 1998).
Sęp płowy ma prawie białe (o ile nie są ubrudzone pokarmem) głowę i szyję oraz jasnorudą kryzę z puchowych piór na karku. Dziób ma kolor rogowy. Tułów i pokrywy skrzydłowe są jasne, płowe (stąd nazwa gatunku), kontrastujące z ciemnymi, czarniawymi lotkami. Kontrast ten jest wyraźniejszy u młodych ptaków - ich lotki są ciemniejsze, a tułów i pokrywy skrzydłowe jaśniejsze, bardziej piaskowe niż u starych. U dorosłych widoczne są dobrze od spodu jasne (czasem prawie białe) prążki na małych i średnich pokrywach.
Skrzydła są długie i szerokie. Ponieważ lotki pierwszorzędowe są krótsze, w locie lotki drugorzędowe tworzą charakterystyczne wybrzuszenie na tylnym brzegu skrzydeł. W locie Głowa nieznacznie wysunięta do przodu. Ogon bardzo krótki. Widziany od przodu, krążący ptak trzyma skrzydła uniesione na kształt płytkiej litery V.
Nogi są sinoniebieskie.
Grupa sępów płowych, po prawej jasno ubarwiony ptak młody. La Peńa, 22.08.2005
Sęp płowy na ziemi. La Peńa, 22.08.2005
Lęgi
Ptaki tego gatunku gniazdują na stromych skalnych półkach i klifach. Kolonie lęgowe liczą 5-100 gniazd, najczęściej 15-20 gniazd. Gniazdo jest zbudowane z gałęzi z dodatkiem liści i traw, a używane przez kolejne sezony. Jego wielkość zależy od ukształtowania miejsca lęgowego, z reguły ma średnicę 60-100 cm i wysokość 20-30 cm z wyraźną niecką gniazdową. Budują je oba ptaki z pary.
Ptaki te mają jeden lęg w roku. W regionie śródziemnomorskim przystępują do niego od końca lutego. Samica składa jedno jajo; znajdywane czasem w gnieździe dwa jaja pochodzą prawdopodobnie od dwóch samic. Jajo jest białe, czasem z czerwonobrązowymi plamkami. Mierzy średnio 72 x 90 mm (długość wynosi 82-106 mm, szerokość 64-75 mm). Waży ok. 250 g. Wysiadywanie trwa 48-54 (średnio 52) dni. Wysiadują oboje rodzice, zmieniając się na gnieździe dwa razy dziennie. Także oboje rodzice zajmują się opieką nad młodym, który przebywa w gnieździe aż 110-115 dni, choć już w wieku 80-90 dni może opuszczać je na krótkie odległości (BWP 1998).
Pożywienie
Sęp płowy, jak wszystkie sępy, jest padlinożercą. Odżywia się miękkimi tkankami (mięśnie, wnętrzności) martwych ssaków średniej i dużej wielkości. Ma prawdopodobnie największy z wszystkich sępów areał żerowania, w Hiszpanii określono go na 50-60 km od miejsca lęgów lub noclegowiska. Rano ptaki z kolonii wylatują na patrolowanie terenu i każdy z nich systematycznie krąży nad swoim rewirem, pozostając jednak w stałym kontakcie wzrokowym z innymi. Albo samemu udaje mu się wypatrzeć padlinę, albo naprowadzają ją na nie zaobserwowane zgromadzenia innych sępów na ziemi lub ich przeloty.
W czasie zgromadzenia przy padlinie dominacja, poszczególnych osobników zależy prawdopodobnie po prostu od tego jak bardzo są głodne, czyli zdeterminowane do zdobycia pokarmu. Jeśli pokarmu jest dużo, cała grupa żeruje przy nim zgodnie. Jeśli ofiara jest zbyt mała na liczbę żerujących sępów dochodzi między nimi do walk. Atakujące ptaki rozpościerają wtedy skrzydła i kierują się ku przeciwnikowi z wyciągniętą szyją. Często też wyskakują nad przeciwnika atakując go nogami (BWP 1998).
Występowanie w Europie
Sęp płowy jest rozmieszczony szeroko, lecz fragmentarycznie na terenach południowej Europy, która stanowi mniej niż połowę jego światowego zasięgu występowania, który obejmuje też północną i wschodnią Afrykę oraz góry Azji. Całą populację lęgową tego gatunku w Europie oceniono ostatnio na około 19-21 tysięcy par lęgowych. Jest więc ona stosunkowo mała, ale wyraźnie wzrosła pomiędzy latami 1970 a 1990. Pomimo spadku liczebności pomiędzy latami 1990 a 2000 w Turcji i na Kaukazie, na reszcie europejskiego areału wystąpił silny wzrost liczebności, dlatego gatunek w klasyfikacji BirdLife International ma status "Bezpieczny" (Secure) (BirdLife International 2004).
Występowanie w Polsce
To czy sępy płowe gniazdowały kiedyś w Polsce jest dyskusyjne. Informacje o jego lęgach w 1848 r. nad Morskim Okiem w Tatrach (Wodziki 1851) i w 1914 r. w Pieninach (Sitowski 1916) są niejednoznaczne i zostały uznane za niepewne (Tomiałojć 1990, Tomiałojć i Stawarczyk 2003). Niedawno odkryte przez czeskiego ornitologa Šuhaja (2001) informacje mówią o zabiciu sępa płowego na gnieździe w 1821 r. na Baraniej Górze koło Cieszyna. Na pewno w dawnych czasach ptaki te w polskich górach występowały częściej, bo znacznie intensywniejszy był tam wypas owiec i kóz, z którym ptaki padlinożerne są ściśle związane, ponieważ padlina tych zwierząt jest ich pokarmem. Dlatego jeszcze w XIX w. gatunek ten pojawiał się u nas częściej, w tym całe stada ptaków (Tomiałojć i Stawarczyk 2003).
Czytelników z Południowej Wielkopolski i Śląska zainteresuje zapewne stwierdzenie największego zanotowanego w Polsce stada 18 sępów płowych w 1802 r. pod Sycowem (Kaluza 1814 za Pax 1925). W XX w., mimo ogromnego zwiększenia badań ornitologicznych, zanotowano w Polsce stosunkowo mało - co najmniej 26 stwierdzeń - tego gatunku, w większości pojedynczych osobników, rzadko 2-3 ptaków (Tomiałojć i Stawarczyk 2003).
Występowanie w Hiszpanii
Sęp płowy nazywa się po hiszpańsku „Buitre Leonado”, czyli dosłownie "sęp lwi". Źródłosłów tej nazwy jest więc podobny jak polskiej nazwy: obie pochodzą od płowego koloru upierzenia, podobnego do umaszczenia lwów.
Jego populację w Hiszpanii w 1958 r. oceniono na 140 kolonii i ponad 5000 par lęgowych, później zanotowano silny spadek liczebności w wyniku mniejszej dostępności pokarmu (mniej pozostawianych padłych zwierząt) i wykładaniu trutek ze strychniną (Valverde i Bernis 1960, Garzon 1977 za BWP 1998). Ograniczenie stosowania trucizn i zwiększenie dostępności padliny (w tym organizowane przez miłośników tych ptaków akcje dokarmiania) doprowadziły do zatrzymania tego regresu i silnego wzrostu liczebności, np. wzrosła ona w latach 1990-2000 aż o ponad 80%. W 1999 r. populację w Hiszpanii oceniono na 17.300-18.100 par lęgowych, jest to więc aż ok. 90% całej populacji europejskiej (BirdLife International 2004).
Nasze obserwacje
Sępy płowe krążące w liczbie do kilku osobników nad górami obserwowaliśmy od początku naszego pobytu w Andaluzji, nad górą Sierra de Enmedio koło miejscowości La Peńa, gdzie mieszkaliśmy w Estación Ornitológica de Tarifa.
W pobliżu, przy punkcie obserwacji ptaków observatorio La Peńa znajduje się też miejsce, gdzie wyrzucane są padłe zwierzęta i sępy gromadzą się przy tym pożywieniu. Dowiedzieliśmy się jednak od hiszpańskich kolegów, że nie wiadomo, kiedy taka sytuacja się zdarzy, bo zależy to po prostu od tego czy jakiemuś rolnikowi padnie zwierzę i czy wywiezie je w to miejsce. A to może się zdarzyć za kilka dni, albo i nie zdarzyć przez miesiąc. Pozostawało nam liczyć na szczęście lub „źle życzyć” żywotności zwierząt hiszpańskich farmerów. Wywożenie martwych zwierząt w takie miejsca zresztą nie jest dowodem sympatii rolników dla tych sępów, po prostu wyrzucenie jest to najtańszy sposób ich utylizacji.
Dobrą okazję do obserwowania sępów dawał pobyt na punkcie obserwacyjnym Puerto de Bolonia. Znajduje się on na przełęczy pomiędzy dwoma górami: Sierra de San Bartolo (Góra Świętego Bartłomieja) i Sierra de la Plata. Na obu tych górach znajdują się niewielkie kolonie lęgowe sępów płowych, liczące po kilka par. Można więc było oglądać lunetą ptaki siedzące na skałach bliższej nam Sierra de San Bartolo, szybujące nad oboma górami, a najbliżej gdy przelatywały nad naszym punktem.
Z dość bliska udało mi się też sfotografować sępa płowego przelatującego 2. września wzdłuż wybrzeża Atlantyku nad observatorio Ombligo de San Francisco, pokazanego na fotografii niżej.
Sęp płowy w locie. Dobrze widoczne charakterystyczne dla gatunku
wybrzuszenie tylnych brzegów skrzydeł i jasne pasy na pokrywach
podskrzydłowych. Ombligo de San Francisco, 02.09.2005
Fiesta sępów
Tamte obserwacje zdecydowanie nie dorównują temu, co udało nam się zobaczyć 22 sierpnia 2005 r. Jedna z hiszpańskich koleżanek dostała telefon, że koło observatorio La Peńa wyrzucono martwą krowę. Już wcześniej na punkcie obserwacyjnym Puerto de Bolonia zauważyliśmy, że sępy z pobliskiej kolonii na górze Sierra de San Bartolo zachowują się inaczej niż zwykle: zamiast powoli szybować w przestworzach, zdecydowanie lecą jeden po drugim w wyraźnie obranym, tym samym dla wszystkich kierunku.
Kończył się akurat czas śledzenia przelotów na punktach obserwacyjnych, załogi wszystkich trzech błyskawicznie zjechały się więc samochodami koło obserwatorium. Przyjeżdżali tam też ludzie z sąsiedniego projektu MIGRES oraz inne osoby, w sumie zebrało się do 30 ludzi. Zza skały, z odległości niewiele ponad 20 metrów, mogliśmy się przyglądać, jak sępy rozprawiały się z padliną.
Najbardziej widowiskowe były lądowania tych ogromnych ptaków oraz walki między nimi, a właściwe wzajemne straszenie się: grożenie sobie dziobami i skrzydłami oraz przeganianie konkurentów. Niesamowicie wyglądały też sępy kroczące powoli, wyciągające mocno do przodu trzymane poziomo nogi, po czym opuszczające je równie powoli pionowo na ziemię, w sposób przypominający mi paradny marsz greckich gwardzistów - evzonów.
Jednocześnie na ziemi przebywało maksymalnie 18 sępów płowych. Z nich tylko 2-3 jednocześnie żerowały, inne czekały na swoją kolej. Ponieważ cały czas ptaki startowały i lądowały, trudno dokładnie powiedzieć ile ich łącznie wylądowało przy padlinie, można ocenić, że 30-40 osobników.
Z bliskiej odległości można się było przyjrzeć poszczególnym ptakom i zwrócić uwagę na różnice w ich ubarwieniu. Wśród nich wyróżniał się jeden młody ptak z jednolicie jasnopłowym upierzeniem (na fot.). Można też było wyraźnie poznać, które ptaki zaliczyły już swoją kolejkę przy posiłku - ich szyje były czerwone od krwi (patrz fot.).
Już zwęszyły. La Peňa, 29.082005
Sęp krążący nad żerowiskiem przy padłej krowie. La Peńa, 22.08.2005
Sęp płowy nadlatuje do padliny. La Peńa, 22.08.2005
Obserwacja żerowiska, najbliżej Marek Radziszewski z Ostrowa Wielkopolskiego.
La Peńa, 22.08.2005
Dwa sępy żerują zgodnie. La Peńa, 22.08.2005
Dwa sępy żerują, ale są już inni chętni. La Peńa, 22.08.2005
Trzy sępy jeszcze się tolerują przy żerowaniu. La Peńa, 22.08.2005
Przy pokarmie zrobiło się tłoczno. La Peńa, 22.08.2005
Ta krowa jest moja, wara mi, sępy! La Peńa, 22.08.2005
Odganianie innych sępów chętnych do posiłku. La Peńa, 22.08.2005
Atak ze specyficznym podbieganiem i rozkładaniem skrzydeł. La Peńa, 22.08.2005
Utarczka. La Peńa, 22.08.2005
To już bitwa. La Peňa, 22.08.2005
Utarczka sępów płowych. La Peńa, 22.08.2005
Nadlatuje jeszcze jeden chętny, a ten tu po co? La Peńa, 22.08.2005
Odpoczynek po żerowaniu. La Peńa, 22.08.2005
Dzień żerowania zbliża się do końca. La Peńa, 22.08.2005
Odlot po skończonym żerowaniu. La Peńa, 22.08.2005
Dzień z sępami się kończy, ale nasz operator filmowy -
Salva „Attenborough” - pracuje, La Peńa, 22.08.2005
Sęp z obrączką
W czasie obserwacji przeglądałem też wszystkie sępy, czy któryś z nich nie ma na nodze obrączki ornitologicznej. Nosiły je dwa z wszystkich obserwowanych przy padlinie tego dnia ptaków. Na szczęście jeden z nich, poza niemożliwą do odczytania z naszego stanowiska obrączką metalową, miał także żółtą obrączkę plastykową z kodem cyfrowym, która udało mi się odczytać. Odczyt ten przesłałem wraz z fotografiami ptaka i obrączki (fot. poniżej) do hiszpańskiej centrali obrączkowania ptaków.
Okazało się, że sęp ten został zaobrączkowany (poza odczytaną obrączką plastikową dostał metalową obrączkę Madrid 1104527) 15 maja 2004 r. w Sierra Tejeda, koło Alcaucin w prowincji Málaga. Był wtedy w 2. kalendarzowym roku życia, a więc urodził się w 2003 r. Został odczytany w odległości 166 km od miejsca obrączkowania i 464 dni po jego dacie, czyli już w 3. kalendarzowym roku życia. Była to pierwsza wiadomość o tym ptaku od momentu jego zaobrączkowania (inf. Oscar Fries, OEM Madrid).
Sęp z plastykową obrączką. La Peńa, 22.08.2005 (po lewej).
Grupa sępów
płowych, w centrum ptak z plastykową obrączką. 22.08.2005 (po prawej)
Świnie to naprawdę świnie
Gdy 29 sierpnia znów nasi Hiszpanie dostali sygnał o padlinie koło La Peńi, obiecywałem sobie powtórzenie niesamowitego spektaklu sprzed tygodnia. Po szybkim przybyciu na miejsce moje apetyty powiększył fakt, że wśród kilku sępów na ziemi znów jeden miał żółtą obrączkę. Jednak sępy miały tego dnia konkurencję nie do pokonania. Do padliny dobrało się stado około 20 chodzących swobodnie czarnoszarych świń. Nie dopuszczały one do niej sępów, które musiały czekać na uboczu. Wyglądały na bardzo nieszczęśliwe (fot. poniżej). Kiedy Hiszpanie z naszej grupy stwierdzili, że świnie trzeba przegnać i udało się to (z niejakim trudem) zrobić, okazało się, że jest już za późno. Świnie zżarły bowiem wszystko, co z krowy było do zjedzenia. Przepłoszone przy okazji sępy pokrążyły trochę nad nami i odleciały. Świnie to jednak naprawdę świnie, nawet wobec sępów!
Sępy płowe czekają, a świnie zajadają! La Peńa, 29.08.2005
Sępy plamiste Gyps rueppellii (A.E. Brehm, 1852)
Już pod koniec opisanej wyżej nieudanej zasiadki, przybyły właśnie szef goszczącej nas organizacji Colectivo Ornitológico Cigüeńa Negra (COCN), Francisco "Paco" Montoya, nagle zawołał: „Ruppel!”. Zauważył wśród krążących sępów sępa plamistego, a następnie drugiego i trzeciego. Po hiszpańsku nazywa się on „Buitre Rueppeli”, a w ornitologicznym slangu właśnie „Ruppel”.
Jest to gatunek afrykański, nie gniazdujący w ogóle w Europie. Jego skrzydła mają rozpiętość 220-250 cm, jest o ok. 15 % mniejszy od sępa płowego, ale cięższy od niego. Ubarwiony jest podobnie do sępa płowego (nie wiadomo, czy bez pomocy Paco ktoś by je rozpoznał, bo latały nad nami wysoko i krótko), jedynie lotki ma nie czarniawe, lecz brązowe, tak jak reszta skrzydeł. Głowa i szyja są szare, nie białe jak u sępa płowego, który często ma je jednak przybrudzone.
Ptaki te gniazdują w środkowej Afryce, na południe od Sahary - na sawannach strefy Sahelu, w Senegalu, północnej Nigerii, Sudanie, zachodniej Etiopii, Ugandzie, Kenii i zachodniej Tanzanii. Gniazdują tam na skałach w górach, ale i na drzewach w krajobrazie otwartym.
Pierwszych obserwacji tego ptaka w Europie dokonano w 1992 r. w dwóch regionach Hiszpanii: w okolicy Cáceres i Huelva (BWP 1998). Od kilku lat corocznie sępy plamiste zalatują w region Cieśniny Gibraltarskiej w Andaluzji, ale zwykle w ilości 1-3 osobników rocznie. Prawdopodobnie ptaki te docierają tu dołączając wiosną do grup młodych sępów plamistych, powracających z zimowisk w Afryce (Barros Cardona i Rios Esteban 2002).
Jeden młodociany sęp plamisty został schwytany parę lat temu w pobliżu Taryfy, a po rehabilitacji w ZOO wyposażony przez ekipę z Colectivo Ornitológico Cigüeńa Negra w nadajnik radiotelemetryczny. Pozwalał on dokładnie śledzić ruchy „Rupito” (takie otrzymał imię) przez wiele tygodni, aż do jesieni, gdy sygnał się skończył (nie był to niestety nadajnik satelitarny) - prawdopodobnie ptak powędrował wraz z młodymi sępami płowymi do Afryki.
Obserwacja jednocześnie trzech sępów plamistych była w świetle tych danych czymś naprawdę ciekawym. Udało się też zrobić zdjęcie jednego z nich w locie, co prawda nienajlepsze, ale z braku innych tu prezentowane
Sęp pstry Gyps ruepellii. La Peńa. 29.08.2005
Ścierwniki Neophron percnopterus, (Linnaeus, 1758)
W czasie pobytu w Andaluzji nie udało nam się zobaczyć większego i ciemniejszego od sępa płowego sępa kasztanowatego Aegypius monachus (Linnaeus, 1766), którego w Hiszpanii jest ok. 1400 par lęgowych (BirdLife International 2004). Prawie codziennie ktoś z nas widział za to krążące i przelatujące ścierwniki. Były to zarówno ptaki dorosłe, w kontrastowym upierzeniu, jak i ptaki młodociane. Ich liczebność w Hiszpanii wynosi 1300-1500 par lęgowych (BirdLife International 2004).
Literatura
Barros Cardona D., Rios Esteban D. 2002. Guia de Aves del Estrecho de Gibraltar. Parque Natural "Los Alcornocales" y Comarca de "La Janda". OrniTour s.l., Cádiz.
BirdLife International 2004. Birds in Europe: population estimates, trends and conservation status. BirdLife International, Cambridge. (BirdLife International Conservation Series No. 12)
Dombrowski R. 1912. Ornis Romaniae - Die Vogelwelt Rumäniens. Bucharest.
Kaluza A. 1814. Ornitologia Silesiaca. Breslau.
Pax F. 1925. Wirbeltierfauna von Schlesien. Gebrüder Borntraeger, Berlin.
Šuhaj J. 2001. Historicky zaznam o hnizdeni supa belohlaveho (Gyps fulvus) v roce 1821 v jižnim Polsku. Buteo 12: 161-162.
The Complete Birds of the Western Palearctic. 1998. CD. Oxford University Press, Oxford.
Tomiałojć L. 1990. Ptaki Polski rozmieszczenie i liczebność. PWN, Warszawa.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro Natura”, Wrocław.
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
