Pierwsze obserwacje Skrzynki lęgowe Rok 2003 - pierwszy pewny lęg Rok 2004 - znalezione gniazdo, zaobrączkowane ptaki Drugie stanowisko Literatura Fotografie

        Pustułkę jako gatunek, jej występowanie w Polsce, a szczególnie w miastach, omówiono obszernie w osobnym tekście na niniejszej stronie.
        Z lokalnej perspektywy Południowej Wielkopolski warto zaznaczyć, że Bogdan Wiatr (1970) stwierdził gniazdowanie w latach 1965-1966 ok. 25 par pustułek w opuszczonej kolonii gawronów w lasku sosnowym koło Jankowa Przygodzkiego (gm. Przygodzice, pow. ostrowski), obecnie znanym jako lasek Pardalin. W latach 1967-1968 nastąpiło ponowne zajęcie kolonii przez gawrony i liczba lęgowych pustułek spadła do 12-15. Była to największa znana kolonia tych ptaków w Polsce (Tomiałojć i Stawarczyk 2003). Jednak liczba pustułek w tej kolonii stopniowo spadała, obecnie gniazdują tu tylko 2-3 pary.
        W Ostrowie Wielkopolskim od połowy lat 1980., kiedy pierwsze osoby zaczęły tu prowadzić bardziej zorganizowane obserwacje ornitologiczne, pustułki stwierdzano zupełnie wyjątkowo. Stan taki utrzymywał się przez lata 1990., kiedy na pewno ptaki te nie gniazdowały w obrębie centralnej części miasta. Stawiało nas to znacznie w tyle za Kaliszem, gdzie od dawna gniazduje kilka par tych pięknych ptaków (Wł. Kania, T. Wilżak), liczenie w 1993 r. wykazało 5 par (T. Wilżak).

       Pierwsze obserwacje

        W latach 1990. tylko raz pustułkę widziano w centrum miasta, w pobliżu I Liceum Ogółnokształącącego (M. Antczak). Blisko tego miejsca, w pobliżu neoromańskiego kościoła farnego św. Stanisława biskupa w Ostrowie (wybudowanego w latach 1905-1907) - konkatedry diecezji kaliskiej - pierwszego ptaka zauważył 28 VIII 2000 Tomasz Ekiert. Obserwacje Jana Przybylskiego z września wskazywały, że zatrzymał się on tu na dłużej. W listopadzie stwierdziliśmy, że dołączył do niego drugi osobnik. Miejsce to często sprawdzał Sebastian Przybylski - przez całą zimę 2000/2001 stwierdzał on regularne nocowanie pustułek na wieży kościoła. Ptaki spędzały noce w zakamarkach murów kościoła lub bardziej widowiskowo - na tarczach metalowego zegara na wieży. Było to dla nas tak wyjątkowe wydarzenie, że postanowiliśmy podzielić się naszą radością i przybliżyć pustułki parafianom konkatedry (Dolata, Przybylski 2001). Można je tam zresztą obserwować nadal, w każdym sezonie zimowym.

       Skrzynki lęgowe

        Liczyliśmy na osiedlenie się pustułek w Ostrowie, ale wnętrze wieży było niedostępne dla ptaków, gdyż okna zamknięto żaluzjami, by uniemożliwić dostawianie się do środka zanieczyszczających wieżę gołębi. Aby ułatwić pustułkom lęgi, pan Tadeusz Stawik z PwG OTOP uzyskał zgodę ks. prałata Alfreda Mąki na umieszczenie wewnątrz wieży skrzynki lęgowej z wlotem umieszczonym w oknie, co wymagało wycięcia żaluzji. Pan Tadeusz zaprojektował dopasowaną do wnętrza wieży skrzynkę (wymiary 42,5 x 42,5 x 42,5 cm, otwór 16 x 30 cm), wykonał ja i zamontował 9 I 2001 na wieży, od strony północnej (placu Stefana Rowińskiego), na wysokości 40 metrów. Konstrukcję oraz sposób umieszczenia skrzynki można obejrzeć na rysunku, a więcej informacji o budkach w osobnym artykule.
        W sezonach lęgowych 2002 i 2003 skrzynka ta nie została przez pustułki zajęta. Ptaki te jednak stale przebywały w tym rewirze. Dlatego w 2003 r. w odległości ok. 200 m, na szczycie 10-piętrowego bloku mieszkalnego przy ul. Szamarzewskiego, umieszczono kolejną skrzynkę lęgową.

       Rok 2003 - pierwszy pewny lęg

        W tym roku wielokrotnie obserwowano pustułki w ulubionej okolicy, w pobliżu konkatedry, ale nie udało się znaleźć ich gniazda. Skrzynki lęgowe na konkatedrze i na dachu wysokiego bloku mieszkalnego nie zostały przez nie zajęte. Jednak ptaki te musiały w tej okolicy gniazdować. 11 VII 2003 w parę osób obserwowaliśmy z okien bloku przy Szamarzewskiego ze skrzynką lęgową grupę pustułek na znajdującym się niżej dachu Urzędu Miejskiego przy al. Powstańców Wielkopolskich. Były tam co najmniej 2-3 ptaki młode, jeszcze niezbyt dobrze latające. Musiały się wykluć gdzieś w pobliżu tego miejsca. Najważniejsze było jednak to, że uzyskaliśmy pierwszy dowód gniazdowania tych ptaków w naszym mieście.

       Rok 2004 - znalezione gniazdo, zaobrączkowane ptaki

       W tym roku udało się wreszcie znaleźć gniazdo pustułki w Ostrowie. Tomasz Ekiert i Sebastian Przybylski niezależnie zauważyli dorosłą pustułkę wchodzącą do wnęki muru pod dachem budynku Starostwa Powiatowego. Miejsce to jest odległe o ok. 15 metrów od budynku Urzędu Miejskiego, gdzie rok wcześniej widziano młode pustułki, więc możliwe, że tu też pustułki gniazdowały rok wcześniej. Co ciekawe, ptaki wybrały sobie miejsce lęgowe tuż przy oknach pokoju starosty powiatu ostrowskiego - Włodzimierza Jędrzejaka, któremu wielokrotnie wyraźnie dawały znać o swojej obecności głośnym i wysokim okrzykiem „kii-kii-kii-kii” !
        Kolejne obserwacje potwierdziły regularne zajmowanie tego miejsca. Czasami widać było ptaka siedzącego we wnęce. Pustułki zagnieździły się więc w przewidywanej przez nas okolicy, choć „wzgardziły” zamontowanymi specjalnie dla nich skrzynkami lęgowymi, odległymi zaledwie o 50 (blok przy ul. Szamarzewskiego) i 150 metrów (wieża konkatedry).
        Aby uzyskać całkowitą pewność lęgu i dowiedzieć się o nim więcej, postanowiliśmy bezpośrednio sprawdzić wspomniane miejsce. Po pierwsze, potrzebna nam była oficjalna zgoda na wejście na dach urzędowego budynku, co umożliwił nam naczelnik Jakub Małecki ze Starostwa. Po drugie, sam dostęp do miejsca lęgu był trudny, trzeba się było mocno wychylić z dachu i zajrzeć do głębokiej szczeliny. Tu przydało się wspinaczkowe przygotowanie Tomka i sprzęt asekuracyjny.
        Pierwszej kontroli dokonaliśmy 11 maja. W gnieździe było 6 ceglastoróżowych jaj, owalnego kształtu, o długości 38,6-41,1 mm i szerokości 30,5-31,9 mm. Ich waga wynosiła 20,0-21,5 g. W czasie kolejnej kontroli, 18 maja, w gnieździe także było 6 jaj, była to więc całkowita wielkość lęgu. Ponieważ na etapie wysiadywania, a szczególnie wykluwania piskląt, ptaki są wrażliwe na niepokojenie, zrobiliśmy dłuższą (13 dni) przerwę do następnej kontroli.
        W jej trakcie, 31 maja, udało nam się schwytać i zaobrączkować obrączką Zakładu Ornitologii PAN w Gdańsku samicę pustułki. Było to możliwe dzięki posiadaniu przez Pawła T. Dolatę zezwolenia na obrączkowanie dzikich ptaków (nr 43/2004). Pustułka, jak wszystkie ptaki szponiaste, podlega bowiem ochronie gatunkowej przez prawo i każde chwytanie tych ptaków bez takiego zezwolenia jest zabronione i karane grzywną. W gnieździe było 5 małych piskląt, a więc prawdopodobnie z 1 jaja pisklę się nie wykluło. na ich obrączkowanie trzeba było jeszcze zaczekać.
        Pięć odchowanych już piskląt zaobrączkowaliśmy 11 czerwca. Były one już podrośnięte, ale jeszcze w puchu. Cztery z nich były tej samej wielkości, długości skrzydeł trzech z nich wynosiły 123 mm, a czwartego 133 mm. Piąty z rodzeństwa był nieco mniejszy, długość jego skrzydła wynosiła 123 mm - zapewne był to najpóźniej wykluty ptak. Po kilkunastu dniach młode pustułki wyleciały szczęśliwie z gniazda, latające w pobliżu tego miejsca obserwował Janusz Grzesiak.

       Drugie stanowisko

       O ile lęgu w okolicy kościoła farnego wręcz wyczekiwaliśmy, to zupełnie niespodziewanie w 2004 r. udało nam się znaleźć drugie stanowisko lęgowe pustułek w Ostrowie Wielkopolskim. Zaobserwowaliśmy (po raz pierwszy 19 V), jak pustułka wchodziła do otworu wentylacyjnego w szczycie czteropiętrowego bloku w pobliżu cmentarza przy ul. Limanowskiego. Potem (m. in. 25 i 26 V) obserwowano samca na daszku balkonu (M. Antczak, T. Ekiert), zaś później, w czasie kontroli dachu budynku stwierdzono na nim pojedyncze wypluwki pustułki, a dorosły ptak wleciał i wyleciał do tego samego co 19 V .
        Pustułki na stałe zagościły w Ostrowie - w dniu kończenia tego tekstu, czyli 9 lutego 2005 r., widzieliśmy z Januszem Grzesiakiem 3 pustułki przy wieży konkatedry. Są one na pewno jedną z największych przyrodniczych atrakcji naszego miasta.

        Literatura

Dolata P. T., Przybylski S. 2001. Sokoły na konkatedrze. Z Ostrowskiej Konkatedry 2/2001 (81): 13.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro Natura”, Wrocław.
Wiatr B. 1970. Obserwacje ornitologiczne ze stawów rybnych w Przygodzicach. Notatki Przyrodnicze 4, 5: 15-21.