Raniuszek (będący logo Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków) jest w optymalnych środowiskach (olsy i inne środowiska w pobliżu wody) średnio licznym gatunkiem lęgowym w Wielkopolsce (Kupczyk 2000). Oprócz dominującej formy, charakteryzującej się czysto białą głową (podgatunekA. c. caudatus określany jako raniuszek białogłowy), spotyka się również w okresie lęgowym pary mieszane tej formy z zachodnioeuropejskim podgatunkiem - raniuszkiem czarnobrewym (A. c. europaeus), który cechuje się, miedzy innymi, czarną brwią przechodzącą nad okiem i ciemnym karkiem (ptak ma wtedy charakterystyczną białą czapeczkę, podobną do łysiny Zinadine Zidane'a - obecnie Real Madryt). Niekiedy spotyka się także osobniki o pośrednim wyglądzie, gdzie brew jest ciemna (ale nie czarna), a kark biały (patrz rysunki Tomasza Cofty w kwartalniku Ptaki 4/1999, gdzie można również znaleźć artykuł T. Wesołowskiego i M. Czuchry o biologii lęgowej tego gatunku).
        Nieznany jest sposób dziedziczenia tego wzoru ubarwienia głowy, jednak można przypuszczać, że ptaki o pośrednim wyglądzie są potomstwem par mieszanych. Raniuszki czarnobrewe spotyka się w Wielkopolsce również poza sezonem lęgowym, w okresie koczowania stad rodzinnych.
        Ponieważ nie ma zbyt wielu obserwacji pozwalających na narysowanie mapy rozmieszczenia i oszacowanie częstości występowania par mieszanych raniuszków w Wielkopolsce, cztery lata temu, na wiosennym spotkaniu obserwatorów w Poznaniu apelowałem o sprawdzanie przynależności podgatunkowej napotykanych par lęgowych.

Rys. 1. Raniuszek. Modyfikacja rysunku autorstwa T. Cofty z Biuletynu PTAKI 4/99

       Co wiemy do tej pory?

        W czterech sezonach (2000 - 2003) zebrałem te obserwacje, w których u pary ptaków w sezonie lęgowym udało się obejrzeć dokładnie wygląd głowy i tym samym przypisać je do jednej z dwóch podgatunków (lub określić je jako formę pośrednią). Były to obserwacje kategorii B i C według kryteriów "Atlasu Ptaków Polski", najczęściej obserwacje par zbierających materiał na gniazdo lub budujących gniazdo w marcu i kwietniu, czyli w okresie, kiedy są najłatwiej wykrywalne.
        Oprócz pojedynczych informacji z różnych rejonów Wielkopolski (obserwacje przekazali: Paweł T. Dolata, Arkadiusz Gawroński, Roman Kubacki, dr Tadeusz Mizera, Przemysław Wylegała, Jacek Wyrwał), z dwóch rejonów - z okolic Leszna i Osiecznej (dr Stanisław Kuźniak, Norbert Dudziak i Janusz Stępniewski) oraz Golęcińskiego Klina Zieleni w Poznaniu (Samuel Odrzykoski) zebrano liczniejsze dane pozwalające na wstępne oszacowanie częstości występowania par mieszanych.
        Od sezonu lęgowego 2000r. zebrano 100 takich stwierdzeń, głównie z rejonu Poznania i Leszna. Większość dotyczy lęgowych par r. białogłowych (n=75). Spotkano również 24 pary mieszane, gdzie jeden z ptaków miał fenotyp raniuszka czarnobrewego (n=16) lub formy pośredniej (n=8), a drugi raniuszka białogłowego. W jednym przypadku stwierdzono parę, gdzie jeden z ptaków miał fenotyp raniuszka czarnobrewego, a drugi fenotyp pośredni (4.04.2001 para budująca gniazdo w Golęcińskim Klinie Zieleni w Poznaniu). Wszystkie stwierdzenia par mieszanych zlokalizowane są w centralnej części Wielkopolski, a najbardziej na wschód stwierdzono parę nad Jez. Gosławickim k. Konina (22.03.2003 para budująca gniazdo- R. Kubacki).
Prawdopodobnie dane te nie oddają rzeczywistego rozmieszczenia tej formy w Wielkopolsce, ponieważ brakuje zupełnie obserwacji z zachodnich i południowych rejonów, graniczących ze Śląskiem (skąd pochodzi większość stwierdzeń tego podgatunku w Polsce, patrz Tomiałojć i Stawarczyk 2003) i Ziemią Lubuską (patrz jermaczek i in. 1995, gdzie takich obserwacji należałoby się spodziewać więcej). Tam, gdzie udało się zebrać więcej obserwacji stwierdzono, że pary mieszane stanowią około 20 procent wszystkich par lęgowych (22 % z 56 par w Golęcińskim Klinie Zieleni w Poznaniu i 20% na 36 par z okolic Leszna).
        Ponieważ trwa już okres budowy gniazd, gdyby ktoś spotkała pary ptaków zajętych zbieraniem materiału lub budową gniazd, proszę zwrócić uwagę na to, czy jest to para raniuszków białogłowych (para typu caudatus + caudatus = C+C), czy para mieszana (caudatus + europaeus = C+E). Zbieram oba typy obserwacji. Posłużą one do bardziej precyzyjnego opisania rozmieszczenia raniuszka czarnobrewego w naszym rejonie. Proszę o informacje na adres podany na początku tekstu
Uzyskane informacje będą zamieszczane na niniejszej stronie.

Mapa 1. Rejony w których wykryto pary mieszane
czarne - dane z lat 1951 -1999 n = około 30
czerwone - nowe dane z lat 2000-2003 n =24
nie zaznaczono niektórych blisko leżących stanowisk szczególnie z Poznania

Literatura
Cofta T. 1999. Raniuszek. Ptaki 4/1999: 23-26.
Jermaczek A., Czwałga T., Jermaczek D., Krzyśków T., Rudawski W., Stańko R. 1995. Ptaki Ziemi Lubuskiej.
Monografia faunistyczna. Wyd. LKP, Świebodzin.
Kupczyk M. 2000. Aegithalos caudatus (L. 1758) - raniuszek. W: Bednorz J., Kupczyk M, Kuźniak S., Winiecki A. Ptaki
Wielkopolski. Monografia faunistyczna. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań: 468-469.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP "pro Natura", Wrocław.
Wesołowski T., Czuchra M. 1999. Raniuszek - nasz ptak herbowy. Ptaki 4/1999: 18-23.

Ireneusz Odrzykoski
Mikołajecka 3
60-461 Poznań
tel 61 8 423 60
ireko@amu.edu.pl