Badania nad łabędziami niemymi<I> Cygnus olor</I> na Stawach Przygodzickich (wielkopolska część Doliny Baryczy) w latach 1993-2004

Badania nad łabędziami niemymi Cygnus olor na Stawach Przygodzickich (wielkopolska część Doliny Baryczy) w latach 1993-2004 - wiadomości powrotne z zagranicy

        Łabędź niemy, fot. Marcin Rachel Stawy Przygodzickie położone sa w wielkopolskiej części Doliny Baryczy (gm. Przygodzice), w pobliżu Ostrowa Wlkp. Obejmują one ok. 70 stawów (od poniżej 1 do 111 ha) o łącznej powierzchni ok. 700 ha. Stawy tworzą 2 główne kompleksy, pierwszy miedzy wsiami Przygodzice i Trzcieliny oraz drugi między Dębnicą a Antoninem. Prowadzona jest tu intensywna gospodarka rybacka na znaczną skalę. Ponadto staw "Wydymacz" położony jest w rezerwacie przyrody o tej nazwie, a staw "Szperek" pełni także funkcję rekreacyjną.
        Charakterystykę przyrodniczą i zagrożenia terenu zawarto w osobnym artykule (Dolata 1993) oraz w opracowaniu M. Gromadzkiego i in. (1994). Wraz z przylegającymi od zachodu Łąkami Odolanowskimi i Stawami Milickimi Stawy Przygodzickie tworzą ostoję ptaków "Dolina Baryczy" o randze europejskiej. Od 1996 r. na terenie prawie całej ostoi utworzono Park Krajobrazowy "Dolina Baryczy". Od 01.05.2004 r. teren ten uznano za Obszar Specjalnej Ochrony w ramach sieci "Natura 2000" Unii Europejskiej.
        Na Stawach Przygodzickich gniazduje corocznie do kilkunastu (w początkach lat 1990. do 24) par łabędzi niemych Cygnus olor, ponadto pierzy się tu do 250 osobników. Dokładniejsze badania nad nimi podjęto w 1993 r. Opierają się one głównie na obrączkowaniu lęgowych i pierzących się łabędzi oraz częstym ich odczytywaniu. Dotychczas opublikowano tylko wstępne wyniki obrączkowania pod kątem wędrówek (Dolata 1998), dlatego chciałbym przybliżyć otrzymane wiadomości, szczególnie uczestnikom odłowów, dzięki których pomocy zostały zaobrączkowane te ptaki.
        Dzięki obrączkowaniu zebrano też inne niż przeloty i miejsca zimowania ciekawe informacje o tym gatunku, w tym z biologii lęgowej. Zaobrączkowanie jednej z par pozwoliło np. stwierdzić, że dorosły samiec z tej pary po zabiciu w jednym sezonie własnego pisklęcia odmiany immutabilis (szarych piskląt z tego samego lęgu nie atakował) w kolejnym sezonie nie wykazywał agresji wobec 2 piskląt tej odmiany w lęgu z tą samą samicą (Dolata i Kurzawski 1996).
        Łabędzie znakowane są od 1993 r. w trakcie letnich akcji (najczęściej połowa sierpnia), za zgodą i pomocą sprzętową Gospodarstwa Rybackiego w Przygodzicach. W latach 1997-2000 odławiano znaczne liczby osobników w trakcie obozów ornitologicznych Południowowielkopolskiej Grupy OTOP (szerzej Marszałł 1997, Dolata 1998 i 1999, Peśla 1998).

W kolejnych sezonach zaobrączkowano:


Rok	Pisklęta	Lotne, w tym:	Lęgowe	Pierzaki	Inne	Razem
1993	18	10	6	4	0	28
1994	28	27	11	16	0	55
1995	20	4	3	1	0	24
1996	6	10	3	3	4	16
1997	15	31	1	25	5	46
1998	20	47	6	41	0	67
1999	27	40	2	38	0	67
2000	12	30	0	30	0	42
2001	0	3	0	3	0	3
2002	2	0	0	0	0	2
2003	3	2	2	0	0	5
2004	8	0	0	0	0	8
RAZEM	159	204	34	161	9	363

        Wśród schwytanych ptaków dorosłych były 34 os. lęgowe wodzące młode. Ze 161 os. pierzących się prawie wszystkie (poza 1 parą) schwytano w stadach pierzowiskowych. Ponadto schwytano po 4 ptaki w III 1996 i 1997 r. i 1 os. ze stada 9 IX 1997 r. W sumie w latach 1993-2003 oznakowano 355 os., w tym 151 piskląt. Większość obrączkowanych ptaków otrzymała dodatkowe żółte plastikowe obrączki nożne, ponadto dołożono je kilku kontrolowanym ptakom "obcym". W roku 1993 obrączkowali Stanisław Czyż, Elżbieta Machalska i Maria Wieloch, a w latach następnych autor.
        Dotychczas (do 01.05.2004) 34 łabędzie ze Stawów Przygodzickich stwierdzono - prawie tylko zimą - poza granicami Polski: po 7 w Austrii, Czechach i na Węgrzech, 4 na Słowacji, 3 w Niemczech, 2 w Danii oraz po 1 na Białorusi, w Jugosławii i Słowenii. Ponadto jeden ptak był tej samej zimy na Węgrzech i Słowacji ... po obu stronach mostu na Dunaju.
        Zagraniczne wiadomości powrotne o łabędziach niemych Cygnus olor obrączkowanych na Stawach Przygodzickich w latach 1993-2003 Łabędź niemy, fot. Marcin Rachel

Współrzędne miejsc obrączkowania:

stawy Trzcieliny (51.35 N, 17.49 E)

stawy Dębnica (51.33 N, 17.49 E)

stawy Kocięba (51.32 N, 17.50 E)

staw Szperek (51.31 N, 17.52 E), Antonin

staw Goszczyn (51.32 N, 17.52 E), Antonin
- wszystko gm. Przygodzice, pow. Ostrów Wlkp., woj. wielkopolskie

Zastosowane skróty: o = obrączkowany, M = samiec, F = samica, P lub pull. = pisklę, 2 i 3 = wiek w latach kalendarzowych, po 2 i po 3 = ptaki starsze niż w kolejno 2. i 3. roku życia (a więc co najmniej odpowiednio w 3. lub 4. roku).

Poniżej numery obrączek metalowych GDAŃSK i plastikowych, żółtych obrączek nożnych

AP 9503
o 01.08.93 M, P, Trzcieliny, Przygodzice
+ 15.02.94 martwy, Wien (48.14, 16.25), Austria

AP 9521
o 03.08.93 M, P, Trzcieliny, Przygodzice
30.11.93 uderzył o linię elektryczną, ranny, Ostrava-Svinov (49.49, 18.12), Czechy

AP 9522
o 03.08.93 F, P, Trzcieliny, Przygodzice
12.02.96 Ostrava-Trebovice (49.50, 18.12), Czechy

AS 0747
o 17.08.94 F?, P, Trzcieliny, Przygodzice
08.03.96 kontrola, jez. Balaton, Keszthely (46.46, 17.15), Zala, Węgry

AS 0776
o 31.08.95 M, po 2, Kocięba, gm. Przygodzice
14.01.96 w stadzie, rz. Svratka, Rajhrad (49.05, 16.36), Brno, Czechy

AS 2024 + JY 44
o 13.08.97 M, P, Kocięba, gm. Przygodzice
25.04.98 kontrola, Piestany (48.36, 17.49), Trnava, Bratislava, Słowacja
21.03.00 w stadzie, dolina rz. Ner, Kaznów (52.05, 18.54), Dąbie, wlkp.
21.12.02 rz. Wisła, Okleśna (50.02, 19.32), małopolskie

AS 2029 + JY 48
o 14.08.97 F, po 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
17.01.99 rz. Mura, Izakovci (46.34, 16.01), Słowenia

AS 5301 + FE 47
o 15.08.98 F, 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
01.03.99 w stadzie, Fischamend / Donau (48.07, 16.38), Niederösterreich, Austria

AS 5302 + FE 49
o 15.08.98 F, 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
31.12.98 r. rz . Dunaj, Gyorzamoly (47.45, 18.35), Gyor-Sopron, Węgry

AS 5304 + FK 01
o 15.08.98 F, 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
08.01.00 Backi Monostor (45.48, 18.56), Sombor, Vojvodina, Jugosławia

AS 5312 + FK 09
o 16.08.98 M, 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
09.01.02 obs. od 2 miesięcy, rz. Muchawiec, Kobryń (52.12, 24.51), Brest (Brześć), Białoruś Łabędź niemy, fot. Marcin Rachel

AS 5314
o 16.08.98 F, 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
30.12.99 Pardubice (50.02, 15.47), Czechy

AS 5317 + FK 15
o 16.08.98 F, 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
29.11.98 w stadzie, staw Paruszowiec (50.07, 18.33), Rybnik, śląskie
06.12.98 w stadzie, rz. Wisła, Skoczów (49.48, 18.48), małopolskie
30.11., 13.12., 19-20.12., 30.12.01, 04.01., 23.01., 29.01., 07-08.02.02 w stadzie, rz. Wisła, Kraków (50.03, 19.56), małopolskie
10.12., 13-15.12., 17.12., 27.12.02, 06-07.01., 09-10.01., 20.01., 25.
01., 20.02., 27.03.03 w stadzie, rz. Wisła, Kraków (50.03, 19.56), małopolskie
04.02.04 Budapest XXIII Ker. (47.25, 19.06), Pest, Węgry

AS 5329 + FK 27
o 16.08.98 F, po 2 r., Dębnica, Przygodzice
19.10.98 w stadzie, zb. Poraj, Masłońskie (50.39, 19.14), Częstochowa, śląskie
02.01.99 Komarom-Esztergom (47.46, 18.26), Komarom, Węgry

AS 5333 + FK 31
o 17.08.98 M, P, Goszczyn, Antonin, gm. Przygodzice
14.02.03 martwy, zderzenie z liniami elektr., Femor (48.50, 16.05), Lolland, Storstrom, Dania

AS 5336 + FK 34
o 17.08.98 M, po 3, z pull., Kocięba, gm. Przygodzice
17.02.99 w stadzie, kan. Ulgi, Opole (50.40, 17.57), opolskie
29.01.00 kan. Ulgi, Opole (50.40, 17.57), opolskie
03.01.01 w stadzie, kan. Ulgi, Opole (50.40, 17.57), opolskie
08.03.03 Oblekovice (48.50, 16.05), Jihomoravsky, Czechy

AS 5344 + FK 42
o 18.08.98 F, 2, Dębnica, Przygodzice
21.01., 14.02., 17.02.99 w stadzie, kanał Ulgi, Opole (50.40, 17.57), opolskie
14.02.00 Bad Saarow, Oder-Spree (52.17, 14.04), Frankfurt /Oder, Niemcy
02.11.00 w parze, rz. Warta, Dzierawy (52.12, 18.36), Koło, wlkp.

AS 7319 + FY 04
o 07.08.99 M, po 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
04.08.00 w stadzie, Dębnica, Przygodzice
19.01.02 Uherske Hradiste (49.04, 17.27), Gottwaldow, Czechy

AS 7321
o 12.08.99 M, 2, w stadzie, Kocięba, gm. Przygodzice
24.12.03 rz. Dunaj, Wien (48.14, 16.25), Austria

AS 7327 + FY 07
o 07.08.99 M, 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
09.02.04 rz. Vah, Piestany (48.36, 17.49), Piestany, Słowacja

AS 7329 + FY 09
o 07.08.99 F, po 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
02.12.99 Piestany (48.36, 17.49), Bratislava, Trnava, Słowacja
28.12.00 Piestany (48.36, 17.49), Bratislava, Trnava, Słowacja

AS 7331 + FY 11
o 07.08.99 M, 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
06.01.00 Kuchelau (48.15, 16.25), Wien, Austria
30.05.02 w stadzie, Dębnica, Przygodzice
26.09.02 w stadzie, Kocięba, Przygodzice
17.08., 23.08., 09.09., 05.10.03 w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice

AS 7336 + FY 16
o 07.08.99 M, po 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
07.02., 12.02., 01.03.01 w stadzie, Śumvald (49.50, 17.08), Olomouc, Czechy

AS 7337 + FY 17
o 07.08.99 F, 2, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
+ 21.10.01 martwy od 2-3 miesięcy, Kalvehave (55.00, 12.10), Sjaelland, Mon, Saltolm, Dania

AS 7338 + FY 18
o 07.08.99 F, po 3, w stadzie, Trzcieliny, Przygodzice
18.01.03 kontrola, rz. Vah, Piestany (48.36, 17.49), Trnava, Słowacja

AS 7356 + FY 36
o 08.08.99 M, 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
27.12.99 zb. Poraj (50.40, 19.13), Częstochowa, śląskie
20.01.00 w stadzie, obcięte końce skrzydeł, jez. Balaton, Siofok (46.54, 18.03), Somogy, Węgry
30.05.02 staw Skałka, Świętochłowice (50.17, 18.55), Katowice, śląskie

AS 7359 + FY 39 Łabędź niemy, fot. Marcin Rachel
o 08.08.99 F, 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
13.02.00 Gnevezin (53.30, 13.45), Neubrandenburg, Niemcy

AS 7371 + FY 44
o 09.08.99 F, 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
09.02.00 wylądował przy domu (bez obrażeń ?), schwytany i wypuszczony, Kroatisch Minihof (47.31, 16.38), Oberpullen, Burgenland, Austria

AS 9827 + FY 77
o 06.08.00 F, po 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
30.12.01-16.01.02 (6 obs.) Sturovo (47.48, 18.43), Nove Zamky, Nitra, Słowacja
04.02., 14.02.02 Esztergom (47.48, 18.44), Komarom, Węgry

AS 9836 + FY 86
o 06.08.00 M, po 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
26-28.12.01, 01.01.02 Wasserpark, Floridsdorf, Wien (48.14, 16.25), Austria
17-19.12., 27-28.12.02, 01.01., 06.01., 08.01., 12.01., 15-16.01., 23.01., 26.01., 29.01., 01.02., 19.02.03 Wasserpark, Floridsdorf, Wien (48.14, 16.25), Austria

AS 9850 od 20.12.01 Radolfzell RV 3330
o 06.08.00 M, po 2, w stadzie, Dębnica, Przygodzice
20.12., 31.12.00, 10.01.02 München (Monachium) (48.07, 11.33), Bayern (Bawaria), Niemcy

AS 9856
o 09.08.00 M, pull., Trzcieliny, Przygodzice
09.02.03 Kapuvar (47.36, 17.02), Gyor-Sopron, Węgry

Ponadto w Austrii stwierdzono 1 własnego łabędzia, który był obrączkowany w Kaliszu, ale potem pierzył się gniazdował na Stawach Przygodzickich:

AS 2065 + od 15.08.98 FE 48 obr. nożna (stracił przed 11.12.98) + od 12.08.00 FY 93 obr. nożna (stracił przed 01.07.01)
o 26.12.97 F, po 2, rz. Prosna, Kalisz (51.46, 18.07)
30.12.97-11.01.98 i 28.01-08.02.98 Kalisz
15.08.98 kontrola w stadzie na pierzowisku, Trzcieliny, Przygodzice
26.11.98-24.02.99 Kalisz
27.12.99 Kalisz
27.06. i 12.08. (kontrola) para z AS 6679 z 7 pull., 03.09.00 para z AS 6679 z 6 pull., Antonin gm. Przygodzice
27.08.01 para z AC 1442 z 2 pull., stawy Wierzbie (50.40, 18.47), gm. Koszęcin, śląskie
01.01., 09.01.02 Wasserpark, Wien (48.14, 16.25), Austria
24.12.03 rz. Dunaj, Wien (48.14, 16.25), Austria

Podziękowania

W powyższych badaniach, szczególnie w odłowach łabędzi, pomagało w różny sposób kilkadziesiąt osób, w tym uczestnicy obozów ornitologicznych OTOP. Za okazaną pomoc składam serdeczne podziękowania.

Literatura

Dolata P. T. 1993. Stawy Przygodzickie - zagrożenia i postulaty ochronne. Przegląd Przyrodniczy IV, 3: 181-192.
Dolata P. T. 1998. Badania nad łabędziami na Stawach Przygodzickich w latach 1993-1997. Biul. Inf. Polskiej Grupy Badania Łabędzi 2: 11-13.
Dolata P. T. 1999. Badania nad łabędziami niemymi Cygnus olor na Stawach Przygodzickich i terenach sąsiednich w 1998 roku. Biul. Polskiej Grupy Badania Łabędzi 3: 11-13.
Dolata P. T., Kurzawski W. 1996. Agresja samca łabędzia niemego Cygnus olor wobec własnego pisklęcia odmiany polskiej (immutabilis). Przegląd Przyrodniczy VII, 1: 86-88.
Gromadzki M., Dyrcz A., Głowaciński Z., Wieloch M. 1994. Ostoje ptaków w Polsce. OTOP, Gdańsk.
Marszałł A. 1997. Obóz ornitologiczny na Stawach Przygodzickich. Ptaki 4/97 (19): 11.
Peśla D. J. 1998. Obóz ornitologiczny w Dębnicy. Ptaki 4/98 (23): 9-11.