W dniach 23-27 stycznia 2008 r. siedmioosobowa ekipa Południowowielkopolskiej Grupy OTOP (http://www.pwg.otop.org.pl), na zaproszenie Východočeské pobočky ČSO (http://www.vcpcso.cz), brała udział w pierwszej akcji wspólnego projektu „Badania łabędzi niemych w Hradcu Králové i Pardubicach”.

        I. Zimowanie łabędzi niemych w Czechach Wschodnich

I. 1. Zimowanie łabędzi niemych w regionie

        W regionie (kraju) Czechy Wschodnie, obejmującym 11 powiatów (okres), łabędzie nieme zaczęły zimować w końcu lat 1970., wraz z szybkim wzrostem lokalnej populacji lęgowej. Trzeba zaznaczyć, że pierwsze lęgi tego gatunku stwierdzano w regionie dopiero od połowy lat 1970., np. w powiecie Hradec Králové na dwóch stanowiskach w 1976 r., a w powiecie Pardubice na trzech pierwszych stanowiskach kolejno w latach 1974, 1975 (próba lęgu) i 1976. W czasie styczniowych liczeń od zimy 1970/71 do 1977/78, w Pardubicach stwierdzono je tylko trzykrotnie: 2 os. w 1972 r., 1 os. w 1975 r. i 3 os. w 1977 r. W tym czasie za główne zimowisko łabędzi z tego regionu uznawano położone bardziej na zachód miasto Nymburk w sąsiednich Czechach Środkowych. Dopiero zimą 1978/79 w Pardubicach stwierdzono w styczniu 19, a następnej zimy 44 osobniki tego gatunku (Hora 1991).
W styczniu lat 1981-1985 w Czechach Wschodnich naliczono odpowiednio: 115, 299, 301, 412 i 360 łabędzi niemych. Przebywały one corocznie na 6-20 stanowisk, jednak zdecydowana większość skupiała się w dwóch miastach: Hradcu Králové i Pardubicach - od 86 do 96 % całości, jedynie w czasie łagodnego stycznia 1983 r. tylko 80 %, gdyż łabędzie przebywały w 13 miejscach na niezamarzniętych stawach rybnych (Hora 1991).
W styczniu 2001 i 2002 r. w regionie tym stwierdzono odpowiednio 385 (274 dorosłe i 111 młodych) oraz 422 (302 dorosłe i 120 młodych) łabędzie. Najważniejszymi zimowiskami były nadal Pardubice i Hradec Králové, jednak w styczniu 2002 r. zanotowano po raz pierwszy także dużą ilość - 59 os. - na rzece Tichá Orlice w miejscowości Choceň (Rešl i Svobodová 2003). Zimowisko to ma prawdopodobnie charakter stały, 31 I 2004 T. Bělka oraz M. i K. Hromádka stwierdzili tam 67 łabędzi (Bělka i Vrána 2004). Prawdopodobnie powstanie tego zimowiska jest jednym z powodów zmniejszenia się liczebności łabędzi zimujących w Hradcu Králové i Pardubicach (patrz niżej).

Dzięki obrączkom udowodnione zostały przeloty łabędzi z Czech Wschodnich do Polski i odwrotnie, np.:
Praha L 4352
obrączkowany: 04.07.1982 pisklę, staw Rzasov (50.15 N, 15.35 E), Kobylice, Hradec Králové, Czechy (František Bárta)
znaleziony wyczerpany, padł: 06.11.1983 stawy Górki (50.22 N, 20.45 E), Wiślica, Kielce, Polska
Praha L 12906
obrączkowany: 18.08.1993 pisklę, Hermanuv Mestec (49.57 N, 15.40 E), Chrudim, Czechy (František Bárta)
odczytany: 07.08.1994 stawy Wielikąt (50.40 N, 18.19 E), Katowice, Polska
Gdańsk AC 1575
obrączkowany: 22.12.2002 samiec w 2. kalendarzowym roku życia, Wrocław (M. Gorczykowski)
odczytany: 16.11.2005 staw Bajkal (50.02 N, 15.47 E), Pardubice (S. Vránová) 08.11.2006, 15.02.2007, 21.03.2007 staw Bajkal (50.02 N, 15.47 E), Pardubice (S. Vránová)

I. 2. Zimowanie łabędzi niemych w Hradcu Králové

       W latach 1981-1985 w Hradcu Králové znajdowało się największe zimowisko łabędzi niemych w Czechach Wschodnich: w połowie stycznia tych lat stwierdzono odpowiednio: 67, 146, 236, 293 i 221 os., co w każdym sezonie stanowiło ponad połowę (patrz wyżej) liczebności w regionie (Hora 1991). Dnia 1 lutego 1998 r. w centrum Hradca Králové, w czasie wycieczki dwóch członków OTOP i zarazem Polskiej Grupy Badania Łabędzi, stwierdzono 22 łabędzie (17 dorosłych i 5 młodych), w tym 1 odmiany immutabilis (Czyż i Dolata 1998).
W styczniu 2001 i 2002 r. na Łabie i Orlicy przebywało w tym mieście odpowiednio 230 (158 dorosłych i 72 młode) oraz 187 (141 dorosłych i 26 młodych) łabędzi, nadal było to największe zimowisko w regionie (Rešl i Svobodová 2003). Dnia 16 stycznia 2005 r. Karel Bejček naliczył na Łabie 97 łabędzi - 70 dorosłych i 27 młodych (Vrána i Bělka 2007).

I. 3. Zimowanie łabędzi niemych w Pardubicach

        W styczniu lat 1981-1985 w Pardubicach zimowało odpowiednio: 43, 133, 5, 81 i 89 łabędzi niemych (Hora 1991). W styczniu 2001 i 2002 r. na stawie Bajkal w dzielnicy Polabiny zimowało odpowiednio 84 (69 dorosłych i 15 młodych) oraz 73 (49 dorosłych i 24 młode) łabędzie. Ponadto w styczniu 2002 r. 17 łabędzi stwierdzono na miejskim odcinku Łaby (Rešl i Svobodová 2003).
Szczegółowe kontrole tej rzeki (co tydzień-dwa tygodnie), od listopada do lutego, wykazały bardzo duże wahania liczby łabędzi: od 1 do 35 os. zimą 2000/2001, od 1 do 25 os. zimą 2001/2002, od 0 do 27 os. zimą 2002/2003. Maksymalnie stwierdzono 35 os. 27 XII 2000, 25 os. 5 I 2002, 27 os. 9 i 23 XII 2003 (ale 15 XII 2003 tylko 12 os.). W kolejnych latach pierwsze łabędzie zanotowano od razu w trakcie pierwszych kontroli: 3 os. 17 XI 2000, 3 os. 11 XI 2001 i 4 os. 17 XI 2002. Ostatnie obserwacje w trakcie badań to 3 os. 24 II 2001, 8 os. 26 I 2002 i 3 os. 23 II 2003 (Hampl i Václavek 2003).
Poza stawem Bajkal i Łabą łabędzie spotykane są w ostatnich latach także na rzece Chrudimka, a łączna liczebność zimą w Pardubicach wynosi do 100 os. (Vránová, Lemberk i Hampl 2007).

Warto zaznaczyć, że na 9 lat przed ekipą Południowowielkopolskiej Grupy OTOP, do Pardubic przybył „proroczy” łabędź oznakowany w czasie obozu Grupy na Stawach Przygodzickich w Parku Krajobrazowym „Dolina Baryczy”:
Gdańsk AS 5314 + FK 11 żółta obrączka nożna
obrączkowany: 16.08.1998 samica w 2. kalendarzowym roku życia, w stadzie pierzowiskowym, stawy Dębnica (51.33 N, 17.49 E), gm. Przygodzice, Ostrów Wielkopolski, woj. wielkopolskie, Polska (P. T. Dolata z zespołem)
odczytany: 30.12.1999 rz. Łaba, Pardubice (50.02 N, 15.47 E), Czechy (Radek Hampl)

        II. Cele projektu „Badania łabędzi niemych w Hradcu Králové i Pardubicach”

        Jak widać z powyższych danych, zimowanie łabędzi niemych w tych dwóch miastach jest badane w kilku aspektach. Dlatego celem wspólnego projektu jest uzupełnienie posiadanej wiedzy z wykorzystaniem intensywnego obrączkowania, pozwalającego indywidualnie odróżniać poszczególne osobniki. Dzięki obrączkowaniu i następnie odczytywaniu obrączek jest szansa rozwiązania następujących zagadnień:

II. 1. W jakim stopniu łabędzie w Pardubicach i Hradcu Králové są przywiązane do tych zimowisk? Jaki ich procent powróci tu na kolejne zimy, czy też i w jakim stopniu przemieszczą się w inne miejsca? II. 1a) Czy to przywiązanie jest zależne od wieku ptaków?
Wymaga to regularnych kontroli i odczytywania na obu zimowiskach w kolejnych zimach. W przypadku Pardubic Łabę i zimowisko Bajkal kontrolować będzie Světlana Vránová z kolegami, a zimowisko w Hradcu Králové - Karel Bejček i Jiří Zajíc z kolegami. Jednak odczytywanie obrączek metalowych w obu tych miejscach jest niełatwe, dlatego bardzo zachęcam wszystkich miejscowych ornitologów i obserwatorów ptaków do sprawdzania i odczytywania obrączek, nawet wyrywkowego. Każdy taki odczyt obrączki nam się przyda!

II. 2. Czy istnieje wymiana ptaków między tymi dwoma i innymi zimowiskami?
II. 2a) w trakcie tej samej zimy?
II. 2b) w trakcie kolejnych zim?
Wymaga to regularnych kontroli i odczytywania na obu zimowiskach w kolejnych zimach. Również tu ważne jest jak najwięcej odczytów, zachęcam więc do nich bardzo!

II. 3. Jaki jest udział w populacji zimowej łabędzi odmiany polskiej immutabilis? Popularna nazwa tej formy barwnej - odmiana polska (ang. „polish morph”) - pochodzi od sprowadzanych kiedyś do Europy Zachodniej ptaków tej odmiany z wybrzeży Bałtyku, m.in. z Polski. Pisklęta tej odmiany wykluwają się od razu białe, a dorosłe ptaki mają jasny, cielistoróżowy kolor nóg i łap. Cecha ta związana jest w płcią - osobniki te to głównie samice (ale uwaga - patrz niżej punkt III.7), bo recesywny allel warunkujący tę cechę znajduje się w chromosomie płci X i łatwiej ujawnia się u samic mających tylko jeden chromosom X. Więcej o tej odmianie patrz Hora (1984), Czapulak i Wieloch (1988) oraz Wieloch i Czapulak (1991).
Dotychczasowe publikacje o zimowaniu łabędzi w Czechach Wschodnich nie oceniają udziału tej odmiany (Hora 1991, Hampl i Václavek 2003, Rešl i Svobodová 2003b), choć udział jej badany jest standardowo w populacji lęgowej w całych Czechach (Hora 1991, Svobodová i Rešl 2001, Rešl i Svobodová 2003a) i jest kilkakrotnie wyższy niż w Polsce - wbrew nazwie.

        II. 4. Czy na obu zimowiskach zimują ptaki z lokalnych populacji?

        Niewielki z reguły zasięg przemieszczeń łabędzi między lęgowiskami, perzowiskami, a zimowiskami został opisany tak w Czechach Południowych, gdzie 74,7 % wiadomości powrotnych o ptakach znakowanych w latach 1982-1996 pochodziło z odległości do 100 km (Jahelka 1998), jak i w Polsce (Wieloch 1990, Dolata 1998, Wieloch i Remisiewcz 2001). W latach 1996-1999 średnia odległość między lęgowiskiem w Polsce a zimowiskiem wynosiła 105 km (Wieloch i Remisiewcz 2001). II. 4a) Czy ptaki z tych zimowisk, szczególnie ze stawu Bajkal w Pardubicach, współtworzą potem letnie stado nielęgowe obserwowane na tym zbiorniku (Vránová, Lemberk i Hampl 2007)?
Wymaga to kontroli i odczytywania obrączkowanych zimą łabędzi w okolicy obu zimowisk w sezonach lęgowych, szczególnie na stawie Bajkal, a bardzo przydatne byłoby znakowanie piskląt i ich rodziców w okolicach Pardubic i Hradca Králové w kolejnych sezonach lęgowych. Cztery odczyty łabędzi z obrączkami Hiddensee z dawnej NRD, których dokonał kolega Jiří Zajíc (VČP ČSO) w Hradcu w latach 1982-1983 i nasza obserwacja z roku 1998 (Czyż i Dolata 1998), w porównaniu z brakiem ptaków z zagranicznymi obrączkami w czasie naszych kontroli (patrz niżej punkt III. 2), mogą wskazywać na istnienie i w Czechach Wschodnich obserwowanej w Polsce i całej Europie Środkowej tendencji do skracania wędrówek łabędzi (Wieloch 1990, Wieloch i Remisiewicz 2001). Tutaj też do współpracy zapraszamy wszystkich ornitologicznych terenowców z Czech Wschodnich i okolic w formie sprawdzania spotykanych latem łabędzi i odczytywania obrączek.

        III. Wyniki pierwszej akcji projektu – styczeń 2008 roku

III. 1. Liczebność zimujących stad łabędzi

       W Hradcu Králové 23 stycznia przebywało 40 (29 dorosłych i 11 młodych) łabędzi niemych. W dniach 25 i 27 stycznia było tu po 37 łabędzi niemych (26 dorosłych i 11 młodych). W dniach 24 i 26 stycznia na stawie Bajkal w dzielnicy Polabiny w Pardubicach przebywało 40 (24 dorosłe i 16 młodych) łabędzi niemych. Na miejskim odcinku Łaby był tylko jeden niesprawny łabędź. A jeszcze dzień wcześniej, 23 stycznia, na Łabie w 3 miejscach miasta było 11 łabędzi! Podobnie tuż po naszym wyjeździe, 30 stycznia, 6 łabędzi bez obrączek buszowało przy jednym z mostów, między przechodniami (S. Vránová). Jak widać, „system wczesnego ostrzegania” u łabędzi na Łabie zadziałał sprawnie - wieści o nadejściu i odwrocie „strasznych łapaczy z Polski” musiały się szybko rozejść.

III. 2. Łabędzie z wcześniej założonymi obrączkami

       Na wspomniane 80 łabędzi obrączki (kroužky) miały na pewno tylko dwa ptaki (2,5 %) – oba na Bajkale w Pardubicích. Obie obrączki były czeskiej centrali Narodni Muzeum Praha.

Jeden z tych ptaków ma ciekawą serię wiadomości powrotnych, był odczytywany w trakcie każdej (poza jedną) swojej zimy życia, w tym na Bajkale w czasie trzech ostatnich zim:
Praha LB 2070
obrączkowany: 27.07.2003 pisklę, Prostřední Lhota (49.45 N, 14.20 E), Příbram (Miroslav Jelínek)
02.01- 20.02.2004 (5 odczytów) Praha
25.01.2006 staw Bajkal (50.02 N, 15.47 E), Pardubice (S. Vránová)
07.02.2007 staw Bajkal (50.02 N, 15.47 E), Pardubice (S. Vránová)
24.01, 26.01, 30.01.2008 staw Bajkal (50.02 N, 15.47 E), Pardubice (P. T. Dolata, S. Vránová)
Odległość Prostřední Lhota - Pardubice = 118 km

Niestety, druga z obrączek była założona „do góry nogami” (na dodatek miała rozgięte brzegi), a ptak był bardzo płochliwy, więc nie udało się go schwytać, a dopiero dzięki długotrwałym próbom odczytywania i fotografiom wiadomo, że jej numer to:
Praha L 995
obrączkowany: 28.12.2003 samiec po 1. kalendarzowym roku życia, Kolín (50.01 N, 15.12 E) (ing. Mácha)
24.01, 26.01, 30.01.2008 staw Bajkal (50.02 N, 15.47 E), Pardubice (F. Bárta, J. Bartuzi, P. T. Dolata, S. Vránová)
Odległość Kolín - Pardubice = 44 km

III. 3. Chwytanie

        Większość ptaków chwytaliśmy w ręce na brzegach Bajkalu i Laby, po wywabieniu ich tam chlebem. W ostatnie dni, kiedy wyłapaliśmy wszystkie bardziej odważne i przepychające się do przodu osobniki, chwytanie było już dużo trudniejsze, więc trzy ptaki 26 stycznia na Bajkale schwytaliśmy na dużą pętlę z długiego sznurka, pozwalającą łapać osobniki utrzymujące dystans paru metrów, czyli niemożliwe do schwytania w ręce. Przy tej metodzie chwytania potrzebne są minimum dwie osoby na jednego łabędzia: jedna czeka na właściwy moment, gdy łabędź wejdzie w środek pętli (najlepiej obiema nogami, trzeba uważać aby ten albo inny łabędź nie przyciskał nogami pętli do ziemi/lodu), po czym bardzo szybko zaciąga pętlę; a druga osoba momentalnie podbiega schwytać ptaka. Pętlę taką można stosować na brzegu, a także na lodzie. Potrzebna jest też specjalna linka (my używamy linki kupowanej w sklepie rybackim) - mocna (by się nie zerwała, gdy ptak ucieka) i gładka (by łatwo przesuwała się w pętli).
Żaden ptak w czasie łapania nie odniósł najmniejszych obrażeń. Przeciwnie, 25 stycznia dwom dorosłym łabędziom w Hradcu Králové po schwytaniu wycięliśmy żyłki wędkarskie: jeden miał wielokrotnie obwiązaną wokół nogi żyłkę z haczykiem, drugi miał żyłkę połkniętą i zaczepioną za oba krajce dzioba, przez co mocno wżynała mu się w gardło.

        Zaobrączkowaliśmy łącznie 50 łabędzi niemych, z czego 27 na Łabie w Hradcu Králové i 23 w na Bajkale w Pardubicach. Najbardziej udane były pierwsze chwytania: 17 łabędzi dnia 23 stycznia w Hradcu Králové i 19 ptaków dnia 24 stycznia w Pardubicach. Potem na brzeg wychodziły właśnie głównie ptaki z naszymi obrączkami (jak widać chwytanie nie jest dla nich większym stresem) i trudno było schwytać nowe. Kolejne wyniki były więc gorsze: 7 osobników 25 stycznia w Hradcu Králové, 4 osobniki 26 stycznia w Pardubicach i ostatnie 3 ptaki 27 stycznia na Łabie w Hradcu Králové. Ptaki otrzymały obrączki Narodni Muzeum Praha LB 5951 do LB 6000. Obrączki są produkcji bardzo doświadczonej w ich produkcji polskiej firmy ARANEA, z dużymi, wyraźnymi napisami, dobre do odczytywania.

III. 5. Wiek i płeć

       Wszystkim schwytanym ptakom oznaczano płeć według narządów płciowych (najmniej miła część akcji, która mnie przypadła) - łącznie było 26 samców i 24 samice. Jeśli chodzi o wiek, łabędzie zaliczano do jednej z 4 kategorii:
- 16 ptaków w 2. kalendarzowym roku życia, czyli młodych wyklutych w 2007 r., z dużą ilością szarobrązowego upierzenia;
- 6 ptaków w 3. kalendarzowym roku życia, czyli wyklutych w 2006 r., białych z małą ilością brązowych piór na kuprze i jasnopomarańczowym lub różowym dziobem;
- 8 ptaków po 2. kalendarzowym roku życia, wśród których było 5 ptaków odmiany immutabilis (u nich, jako prawie zupełnie białych od urodzenia, nie jest możliwe inne określenie niż 2. rok lub po 2. roku), i 3 ptaki zupełnie białe, ale z dziobami bardzo słabo wybarwionymi - jasnopomarańczowym lub różowym (mogą to być ptaki w 3. roku, które przepierzyły już ostatnie brązowe pióra na kuprze, może to mieć miejsce nawet już latem 2. kalendarzowego roku życia);
- 20 ptaków po 3. kalendarzowym roku życia, czyli zupełnie białych z wyraźnie pomarańczowymi dziobami.

III. 6. Pomiary

       Wszystkim obrączkowanym ptakom mierzono: długość całkowitą głowy, długość skoku z palcem (bez pazura), długość 4. lotki, długość przedramienia, szerokość guza nad dziobem i wagę. Oceniano także kształt tego guza do jednej z 5 kategorii i kolor dzioba do jednej z 9 kategorii. Wszystkie pomiary ze względów metodycznych wykonywała ta sama osoba – autor sprawozdania.
Ważeniem na elektronicznej wadze zajmowali się Dawid Niedbała i Jurek Bartuzi, podnosząc łącznie około 300 kg łabędziowej masy. Najcięższe ptaki (samce) ważyły: w Hradcu Králové 11,3, 10,9 i 10,6 kg; w Pardubicach dwa po 10,6 kg. Najlżejszy łabędź – samica w 2. roku życia na Bajkale – ważył tylko 5,6 kg, ale wyróżniał się zadziornością, stawiając duży opór po schwytaniu, więc musiał być w niezłej kondycji.

III. 7. Odmiana polska immutabilis

       W Hradcu Králové na 40 łabędzi niemych stwierdzono 3 ptaki odmiany immutabilis (7,5 %), a w Pardubicach także na 40 łabędzi - 6 osobników odmiany immutabilis (15 %). Łącznie na 80 łabędzi - 9 należało do tej odmiany (11,2 %).
Dane te są zbliżone do udziału tej odmiany w populacji lęgowej. W Czechach Wschodnich pisklęta odmiany immutabilis stanowiły w sezonach lęgowych 1980-1985 średnio 14,1 % ze wszystkich 1444 piskląt o oznaczonej odmianie (Hora 1991), w sezonie lęgowym 2000 - 19,3 % z 238 (Svobodová i Rešl 2001), a w sezonie lęgowym 2001 - 11,3 % z 213 piskląt o oznaczonej odmianie (Rešl i Svobodová 2003a). To podobieństwo do udziału tej odmiany zimą jest więc też dobrą przesłanką, że w obu miastach zimują ptaki z lokalnych populacji.
Pięć osobników odmiany immutabilis udało nam się zaobrączkować - 3 w Hradcu Králové i 2 w Pardubicach. Co bardzo ciekawe (porównaj wyżej punkt II.3) - aż cztery z nich były samcami! Może to wynikać z faktu, że samce jako większe i silniejsze bardziej przepychają się do przodu przy karmieniu, a przez to są łatwiejsze tam do schwytania. Jednak nawet gdyby wszystkie 4 pozostałe, nieschwytane łabędzie odmiany immutabilis były samicami, to i tak w całej grupie 9 osobników samce stanowiłyby prawie połowę!

III. 8. Akcja w mediach

       Dzięki poinformowaniu mediów o naszej akcji przez Světlanę Vránovą, 23 stycznia w Hradcu Králové towarzyszyły nam ekipy dwóch czeskich stacji telewizyjnych (Česka Televize i TV Prima), a dwa reportaże Českej Televize można oglądać pod adresami (pod koniec wiadomości):
- http://www.ceskatelevize.cz/...-23.01.2008-19:25.html
- http://www.ceskatelevize.cz/...-ct-24.html
O akcji napisały też gazety: lokalne wydania głównego dziennika Czech „Mlada Fronta Dnes” z obu miast oraz „Hradecký Deník” i „Pardubický Deník”.
Fachowe sprawozdanie planujemy zamieścić w roczniku Východočeské pobočky ČSO „Panurus”. Codzienne relacje Světlany Vránovej z licznymi fotografiami są dostępne na stronie pobočky www.vcpcso.cz w dziale Akce členů: http://www.vcpcso.cz/...=81
Zdjęcia z akcji znajdują się też w Galerii naszej strony www.pwg.otop.org.pl

III. 9. Ocena akcji

       Jako organizatorzy akcji jesteśmy z niej ze Světlaną zadowoleni, uczestnicy też nie narzekali (przynajmniej przy nas) na nic poza pogodą. Szczególnie miło przytoczyć treść maila, jaki otrzymała 31 stycznia Světlana, w odpowiedzi na przesłane sprawozdanie z akcji, od kierownika czeskiej stacji obrączkowania, dr. Jaroslava Cepáka: „Dziękujemy za sprawozdanie i za przykładowo przemyślaną, przygotowaną i przeprowadzoną akcje. Myślę (i to naprawdę poważnie), że to był wzorowy pokaz tego, jak do obrączkowania przystępować i jak je prezentować publiczności. Przekaż proszę podziękowanie także wszystkim kolegom, którzy w akcji uczestniczyli.”

        IV. Inne obserwacje

        Ze względu na obrączkowanie łabędzi, nie mieliśmy praktycznie czasu na zwykłe obserwacje ptaków. Ciekawszymi stwierdzeniami były jedynie:
- 2 niepłochliwe (tolerowały ludzi w odległości kilkunastu metrów), młode gęsi białoczelne w stadzie łabędzi, krzyżówek i łysek na Labe w Hradci Králové 23, 25 i 27 I 2008;
- wykryty przez Roberta Hybsza po głosie godowym dzięcioł średni 26 I 2008 przy stawie Bajkal w Pardubicích, nie notowany w tej części miasta wcześniej (Vránová, Lemberk i Hampl 2007, S. Vránová);
- płomykówka obserwowana przez Dawida Niedbałę w nocy 25 I 2008 na rynku w Pardubicích;
- pióro puchacza, znalezione 26 I 2008 również przez Dawida Niedbałę w pobliżu zamku Kunětická Hora koło Pardubic, zbocza góry znane są jako stanowisko lęgowe tego gatunku (Česák 2002).
Mieliśmy też okazję obserwować zloty wielu tysięcy gawronów i kawek na zimowisko przy Łabie w Pardubicach.

        V. Wieczór Polskiej Przyrody

        Impreza o takiej nazwie zgromadziła 25 stycznia na zamku w Pardubicach 50 osób (w tym około 20 członków Východočeské pobočky ČSO), nie tylko z Pardubic i Hradca Králové, ale też z Kolína i Kutné Hory; no i oczywiście 7 członków PwG OTOP.
W trakcie spotkania zaprezentowano wystąpienia:
- Jerzy Bartuzi, Paweł T. Dolata: „Przyroda powiatu Ostrów Wielkopolski”
- Paweł T. Dolata, Radek Hampl: „Bocian czarny”
- Natalia Kantecka: „Przyroda Wielkopolskiego Parku Narodowego i Rogalińskiego Parku Krajobrazowego”
- Vladimír Vrána: „Białowieski Park Narodowy”
Ostatnia prezentacja, przygotowana bardzo pomysłowo i obrazowo, nauczyła wiele nowego nawet polskich uczestników. W swojej części prezentacji o bocianie czarnym Radek Hampl omawiał badania nad jego pokarmem. Wspólny czesko-polski artykuł w ostatnim numerze czasopisma „Sylvia” (Hampl, Beran i Dolata 2007) jest również wymiernym efektem współpracy VČP ČSO i PwG OTOP.
Po prezentacjach nastąpiła wymiana publikacji i materiałów obu grup, a następnie podpisanie umowy o współpracy między Východočeské pobočky České společnosti ornitologické i Południowowielkopolską Grupą Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków przez prezesa VČP ČSO dr. Martina Fejfara i lidera PwG OTOP Pawła T. Dolatę. Liczymy, że ta współpraca przetrwa tyle lat i będzie tak trwała jak zamek, na którym zawarliśmy umowę!

        VI. Ciekawe miejsca

        Popołudniami i wieczorami czescy gospodarze przygotowali nam bogaty program kulturalno-przyrodniczy. Panowie dr Bohuslav Mocek i dr Miroslav Mikát zapoznali nas 23 stycznia z małą częścią liczącej milion okazów, normalnie niedostępnej dla zwiedzających, kolekcji owadów w Muzeum Czech Wschodnich (Muzeum Východních Čech) w Hradcu Králové. Poza egzotycznymi i pięknymi motylami były tam kolekcje rodzimych rzadkości, np. kozioroga dębosza i pachnicy dębowej. Cały zbiór jest bardzo profesjonalnie przechowywany, skatalogowany i zabezpieczony przed zniszczeniem.
Z kolei David Číp oprowadził nas 25 stycznia po należącym do organizacji ČSOP, imponującym rozmachem i fachowością schronisku (stanici) dla poszkodowanych zwierząt „Jaro” w Jaroměřu (http://www.jarojaromer.cz). Poza „Azylem dla ptaków” przy ZOO w Warszawie nie znam podobnego ośrodka w Polsce, a w Republice Czeskiej jest podobnych 20! Ośrodek w Jaroměřu wyróżnia się wśród nich największą wolierą. Było tam niestety wiele ptaków z ciekawych gatunków, głównie ofiary różnych form działalności człowieka (m.in. zderzeń z liniami energetycznymi), m.in. bocian czarny, 2 bociany białe, kilka myszołowów, 2 błotniaki stawowe, 2 puchacze, puszczyki, kruk i czarnowron. W każdej klatce był opis powodu, z jakiego jej mieszkaniec się tu znalazł. David podkreślał, że ważnym działaniem schroniska jest właśnie działalność edukacyjna i profilaktyczna.
Pan Jiří Česák pokazał nam i omówił działania i wyniki punktu obrączkowania gawronów we wsi Ráby koło Pardubic, gdzie przez 26 lat zaobrączkował już 16 tysięcy gawronów i ponad 400 kawek, a także przy okazji pojedyncze myszołowy, jastrzębie i pustułki. Z obrączkowanych gawronów otrzymał wiele wiadomości z Polski (Česák 2000 i inf. ustna).

        Byliśmy jednak także „normalnymi” turystami. Radek Hampl, Honza Jetenský, Eva Škrabalová i Světlana Vránová byli naszymi „cicerone” po zabytkach, piernikach i nocnym życiu Pardubic (pozdrawiamy bar „Bushman” i hospodę „U Josefa”).
Pan Karel Bejček bardzo ciekawie oprowadził nas po Hradcu Králové, opowiadając o jego historii i zabytkach. W miejscowej katedrze pochowany jest (według jednej w wersji) zmarły w 1428 r. słynny husycki wódz Jan Żizka z Trocnova, znany Polakom jako dowódca czeskiej piechoty w bitwie Polaków, Litwinów i Rusinów z Krzyżakami pod Grunwaldem w roku 1410, uwieczniony jako jedna z ważnych postaci na słynnym obrazie Jana Matejki (rycerz z opaską na oku).
Světlana Vránová pokazała nam dawną twierdzę Kunětická Hora koło Pardubic (http://www.kunetickahora.cz), niestety zamkniętą dla zwiedzania w okresie zimowym.

        VII. Uczestnicy i podziękowania

        Ze strony Východočeské pobočky České společnosti ornitologické akcją kierowała Světlana Vránová, a uczestniczyli: František Bárta, Jan Bartoníček, Karel Bejček, Tomáš Bělka, David Číp, Tomáš i Jana Divišovie, Radek Hampl, Miloslav Hromádko, Jan Jetenský, Petr Kafka, Václav Koza, Vladimír Lemberk, Eva Škrabalová, Ivan Tláskal, Jakub Vrána, Vojtěch Vrána i Jiří Zajíc.
Ze strony Południowowielkopolskiej Grupy Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków akcją kierował Paweł T. Dolata, a uczestniczyli także: Janina Bartuzi, Jerzy Bartuzi, Robert Hybsz, Natalia Kantecka, Jolanta Małecka i Dawid Niedbała. Wszystkim uczestnikom akcji serdecznie dziękujemy za pomoc – bez Was by to się nie udało.
Dziękuję też osobom wymienionym w punkcie VI – dzięki Wam zabraliśmy z Pardubic i Hradca dużą porcję fajnych wrażeń.
Ponadto dziękujemy za współpracę: dr. Jaroslavovi Cepákowi z Centrali Obrączkowania Praha za zgodę na zimowe obrączkowanie łabędzi w obu miastach, panu Lukášovi Řádkovi z Agentury Ochrony Przyrody i Krajobrazu ČR w Pardubicach za umożliwienie udziału w akcji pracowników AOPK ČR, dr. Vladimírovi Lemberkovi z Muzeum Czech Wschodnich (Východočeské muzeum) w Pardubicach za gościnę Wieczoru Polskiej Przyrody i zaproszenie polskiej grupy do Muzeum. Kolegom Františkovi Bárta, Radkovi Hamplovi i Jiříemu Zajícowi dziękuję za wykorzystane wyżej ciekawe informacje o łabędziach z obrączkami.
Piekarni Kurzawska i Kosiewicz z Ostrowa Wielkopolskiego dziękujemy za obfite zaopatrzenie w chleb (czeskim łabędziom bardzo smakował…), a Starostwu Powiatowemu i Urzędowi Miejskiemu w Ostrowie Wielkopolskim oraz Sekretariatowi OTOP dziękujemy za materiały promocyjne i informacyjne, które za naszym pośrednictwem trafiły do czeskich Koleżanek i Kolegów.
Dziękujemy także za liczne materiały i publikacje, które dostaliśmy od czeskich instytucji, Koleżanek i Kolegów, które z kolei trafiły do członków PwG OTOP w Polsce.

Literatura (czeskie publikacje można wypożyczyć po wcześniejszym kontakcie na spotkaniach PwG OTOP w Ostrowie)

Bělka T., Vrána J. (red.) 2004. Ornitologická pozorování. Panurus 14: 167-179.
Czapulak A., Wieloch M. 1988. O polskiej odmianie (immutabilis) łabędzia niemego (Cygnus olor). Notatki Ornitologiczne 29, 1-2: 43-52.
Česák J. 2000. Výsledky odchytu zimujících havranů polních (Corvus frugilegus) v Rábech u Pardubic v letech 1982-1999. Panurus 10: 47-64.
Czyż S., Dolata P. T. 1998. Kontrola zimowisk łabędzi niemych w Czechach zimą 1998 roku. Biuletyn Informacyjny Polskiej Grupy Badania Łabędzi 2: 23-24.
Dolata P. T. 1998. Zimowanie łabędzia niemego Cygnus olor w miastach Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. W: Barczak T., Indykiewicz P. (red.) Fauna miast – Urban fauna. Wyd. ATR, Bydgoszcz: 179-186.
Hampl R., Beran V., Dolata P. T. 2007. Potrava mláďat čápa černého (Ciconia nigra) v České republice a v Polsku. Sylvia 43: 165-172.
Hampl R., Václavek 2003. Zimování vodních ptáků na Labi v Pardubicích v letech 2000/2001 – 2002/2003. Panurus 13: 81-88.
Hora J. 1984. Populace labutĕ velkĕ (Cygnus olor Gmelin) v ČSSR v roce 1981. Zprávy MOS 42: 19-37.
Hora J. 1991. Zakladní ínformace o populaci labutĕ velkĕ (Cygnus olor /Gm./) ve Východočeském kraji. Panurus 3: 89-106.
Jahelka J. 1998. Výsledky kroužkování labutĕ velkĕ (Cygnus olor) v jížních Čechách. Sylvia 34: 85-92.
Rešl D., Svobodová J. 2003a. Výsledky letního sčítání labutĕ velkĕ (Cygnus olor) ve východních Čechách v roce 2001. Panurus 13: 57-63.
Rešl D., Svobodová J. 2003b. Výsledky zimního sčítání labutĕ velkĕ (Cygnus olor) ve východních Čechách v letech 2001 a 2002. Panurus 13: 65-72.
Svobodová J., Rešl D. 2001. Výsledky sčítání labutĕ velkĕ (Cygnus olor) ve východních Čechách v roce 2000. Panurus 11: 19-26.
Vrána J., Bělka T. (red.) 2007. Ornitologická pozorování. Panurus 16: 133-160.
Vránová S., Lemberk V., Hampl R. 2007. Ptáci Pardubic (Pardubice, Czechy). Východočeská pobočka České společnosti ornitologické a Východočeské muzeum v Pardubicích, Pardubice.
Wieloch M. 1990. The wintering of the Mute Swan. Baltic Birds 5, 2: 237-241.
Wieloch M., Czapulak A. 1991. Cygnus olor immutabilis in Poland. W: Sears J., Bacon P. J. (red.) 1991. Proc. Third IWRB International Swan Symposium, Oxford 1989. Wildfowl Supplement 1: 304-309.
Wieloch M., Remisiewicz M. 2001. Changes in wintering area of the Polish population of Mute Swan (Cygnus olor). W: Švažas S., Meissner W., Serebryakov V., Kozulin A., Grishanov G. (oprac.). Changes of wintering sites of waterfowl in Central and Eastern Europe. OMPO Special Publication, Vilniu