Metodyka

        Podstawową metodę badań stanowi wykrywanie i kontrolowanie gniazd. Jest to o tyle trudne, że kawki budują gniazda w różnych niedostępnych zakamarkach budynków, głębokich nawet na kilka metrów kominach, otworach wentylacyjnych itp. O ile znalezienie miejsca lęgu na podstawie obserwacji ptaków nie jest trudne, to z reguły i tak nie ma dostępu do samego gniazda. W naszym przypadku najwięcej dostępnych (choć bardzo trudno) gniazd było w kominach, pojedyncze w zakamarkach budynków za załomami rynien, w otworach wentylacyjnych i 1 w skrzynce lęgowej na wieży, zawieszonej dla sowy płomykówki. (niestety, wiosną 2005 r. szczeliny okienne zostały zamknięte w ramach zabezpieczeń przed gołębiami i do skrzynki ptaki nie maiłay dostępu). W kontrolach przydatne było więc wspinaczkowe doświadczenie Tomka Ekierta i sprzęt asekuracyjny.
        Jaja i pisklęta w kominach liczono po oświetleniu ich wnętrza latarką. Większe pisklęta wydobywano z kominów za pomocą specjalnego, długiego czerpaka. Składał on się z długiej tyczki (dla ułatwienia transportu montowanej z 2-3 elementów przed użyciem), zakończonej metalową obręczą z luźnym, płóciennym woreczkiem. Wszystkie elementy czerpaka muszą być bardzo mocno umocowane, aby któryś w głębokim, wąskim kominie lub szybie nie odpadł i nie utrudniał dorosłym dostępu do piskląt. Za pomocą czerpaka powinny być wyciągane tylko duże pisklęta, które same czepiają się pazurami woreczka, ułatwiając ich wyciągnięcie. Ponadto manipulacje przy małych pisklętach są niewskazane, gdyż do 10. dnia życia nie mają one efektywnej termoregulacji i muszą być prawie bezustannie dogrzewane przez rodziców. Dopiero w okresie od 10. do 25. dnia pobytu w gnieździe dogrzewanie jest ograniczane, a pisklęta osiągają całkowitą zdolność termoregulacji w ostatnich 7-10 z ok. 35 dni pobytu w gnieździe (Kamiński 1985). Dlatego obrączkowanie piskląt najlepiej prowadzić jest ok. 25. dnia pobytu w gnieździe, gdyż później można doprowadzić do przedwczesnego wylotu niezupełnie jeszcze sprawnych młodych (patrz też Instrukcja obrączkowania ptaków w Polsce).

        Jeśli chodzi o chwytanie dorosłych, to zebrane przez Kanię (1992) dane obrączkarzy z Europy wskazują, że łapane na gniazdach w czasie wysiadywania dorosłe kawki porzuciły lęgi w 2 na 6 przypadków. Nie należy więc zdecydowanie podejmować prób chwytania kawek na jajach albo bez znajomości stopnia zaawansowania lęgu. Chwytanie dorosłych, gdy w gnieździe były pisklęta, na 17 przypadków nie spowodowało ani jednego porzucenia (Kania 1992). Należy zaznaczyć, że nawet przy pisklętach chwytanie i obrączkowanie dorosłych należy wykonywać jak najszybciej i przy dobrej pogodzie (patrz także Instrukcja obrączkowania ptaków w Polsce). W czasie deszczy lub niskiej temperatury pisklęta są bardziej narażone na wychłodzenie, a dorosłe mają problem ze zdobyciem pokarmu dla nich. Jednocześnie z powodu wspomnianej wyżej konieczności ogrzewania piskląt przez dorosłe (Kamiński 1985), chwytanie dorosłych powinno być także prowadzone ok. 25. dnia życia piskląt.

       Miejsca badań

        Założony teren badań stanowi cała Południowa Wielkopolska, głównie na terenie działań Południowowielkopolskiej Grupy OTOP. Właściwe badania prowadzono w 3 miejscach (w nawiasach liczba gniazd z lęgami w 2004 r.):

       Kolorowe obrączki

        Kawki, właśnie ze względu na trudną dostępność ich miejsc lęgowych, znakowane są bardzo nielicznie, np. w 2000 r. oznakowano w Polsce tylko 34 kawki: 1 pisklę i 33 lotne, w 2001 r. 36 os.: 1 pisklę i 35 lotnych, w 2002 r. 34 os.: 26 piskląt i 8 lotnych (www.stornit.gda.pl), a w 2003 r. 60 os.: 28 piskląt i 32 lotne (Mokwa i in. 2004). Poza 2003 r. w każdym roku było to mniej niż np. w latach 1958-1962, gdy rocznie znakowano w Polsce 56 do 103 kawek (Szczepski 1976), a nawet w latach 1931-1939 i 1945-1960, gdy obrączkowano ich średnio ok. 100 rocznie (Busse 1963). W związku z małą ilością obrączkowanych ptaków, do Zakładu Ornitologii PAN docierają tylko pojedyncze wiadomości powrotne, nie pozwalające na wyciąganie szerszych wniosków.
        W ramach niniejszych badań w celu śledzenia losów poszczególnych ptaków są one znakowane nie tylko standardowymi obrączkami Zakładu Ornitologii PAN, ale duże już pisklęta i ptaki dorosłe także plastykowymi obrączkami o wysokości 2 cm i średnicy 7 mm, zakładanymi na prawą nogę. Obrączki te są czerwone z dobrze widocznym pionowym, białym kodem literowo-cyfrowym. Pierwszego odczytu numeru takiej obrączki dokonał już kilka dni po obrączkowaniu M. Antczak lornetką 7x50, co potwierdziło stosunkową łatwość odczytywania i celowość stosowania kolorowych obrączek.
        Ptaki obrączkowane są na podstawie zezwolenia na obrączkowanie dla Pawła T. Dolaty nr 43/2004 i 45/2005 z Zakładu Ornitologii PAN, wydanego z upoważnienia Krajowej Komisji Etycznej.
        Zastosowane kolorowe obrączki posłużą do określenia m. in. czasu przebywania ptaków w miejscu ich urodzenia i powracania do tych miejsc w kolejnych sezonach.
        Jeśli powiodą się kolejne sezony badań, liczymy też na ustalenie zakresu dyspersji polęgowej ptaków, terminów i szlaków wędrówek oraz miejsc zimowania. Dotychczas jedyne opracowania wędrówek kawek z Polski pochodzą z materiału zebranego w latach 1931-1964 i opracowanego przez Przemysława Bussego (1963, 1969). Określono wtedy, że około 70 % polskiej populacji kawek jest wędrowne, a ptaki te zimują od Węgier, Czech i Austrii, przez Niemcy i Francję, aż do wybrzeży Atlantyku i podnóży Pirenejów (Busse 1963). Na tych danych nadal opierają się najnowsze monografie ornitologiczne (Kuźniak 2000, Walasz red. 2000, Tomiałojć i Stawarczyk 2003). Skrócenie wędrówek polskich populacji wielu gatunków ptaków stawia pytanie, czy i u kawki być może większa część naszej populacji nie jest już obecnie osiadła.
        Łącznie w sezonie lęgowym 2004 w ramach naszych badań oznakowano kolorowymi obrączkami 57 kawek, w tym 56 piskląt i 1 dorosłego samca przy pisklętach. Szczegóły w tabeli poniżej:

Miejsce obrączkowania	Liczba obrączkowanych kolorowo kawek
	2004			2005			Razem
	Pisklęta	Dorosły	Razem	Pisklęta	Dorosły	Razem
Ostrów Wielkopolski	11	-	11	3	-	3	14
Janków Przygodzki	28	1	29	14	-	14	43
Mroczeń koło Kępna	17	-	17	-	-	-	17
Razem	56	1	57	17	-	17	74

        Niniejszy program znakowania oraz wzrastająca aktywność innych obrączkarzy spowodowały, że w 2004 r. w całej Polsce oznakowano największą od wielu lat liczbę 110 kawek: 69 piskląt i 41 lotnych (Mokwa i in. 2005). Na początku 2005 r. do programu kolorowego znakowania włączyli się kolejni obrączkarze: Tomasz Tumiel (Bialystok) i Piotr Wencel (Lublin).

       Możliwości współpracy

        1. Obserwatorów ptaków z Południowej Wielkopolski prosimy o zgłaszanie nam przed następnym sezonem lęgowym dostępnych do kontroli gniazd kawek na tym terenie.

        2. Obserwatorów ptaków z Południowej Wielkopolski prosimy o zwracanie uwagi na kolorowo oznakowane kawki, i dołożenie starań dla ich odczytania, szczególnie w wymienionych miejscach ich znakowania lub ich pobliżu, a w razie ich stwierdzenia o przesłanie wszelkich informacji (data i miejsce obserwacji, kolor i numer obrączki, okoliczności obserwacji, np. wielkość stada, wszelkie inne uwagi, nazwisko obserwatora) na adres Pawła T. Dolaty (makri25@poczta.onet.pl), co posłuży sporządzeniu zbiorczego raportu (m. in. dla Biura Obrączkowania Zakładu Ornitologii PAN) z odczytywania tych ptaków w naszym regionie. Obiecujemy jednocześnie szybką i dokładną informację zwrotną o każdej zaobrączkowanej przez nas kawce.

        3. Obserwatorów ptaków z całej Polski prosimy o zwracanie uwagi na kolorowo oznakowane kawki (np. w czasie obserwacji mew na wysypiskach śmieci), a w razie ich stwierdzenia przesłania wszelkich informacji (data i miejsce obserwacji, kolor i numer obrączki, okoliczności obserwacji, np. wielkość stada, wszelkie inne uwagi, nazwisko obserwatora) jednocześnie na adres Biura Obrączkowania Zakładu Ornitologii PAN (ring@stornit.gda.pl) i Pawła T. Dolaty (makri25@poczta.onet.pl). Obiecujemy szybką i dokładną informację o każdej zaobrączkowanej przez nas kawce.

        4. Obrączkarzy ptaków z całej Polski zainteresowanych zakładaniem kawkom w następnych sezonach kolorowych obrączek, choćby w pojedynczych lęgach, prosimy o kontakt z Piotrem Zduniakiem: kudlaty@main.amu.edu.pl w celu ustalenia możliwości i warunków przekazania w tym celu kolorowych obrączek.

        Podziękowania

        Za umożliwienie dostępu do gniazd kawek i sporą cierpliwość dziękujemy: panu Jakubowi Małeckiemu i pracownikom Starostwa Powiatowego w Ostrowie Wielkopolskim, panu Wawrzynowi Urzędu Miejskiego w Ostrowie Wielkopolskim, panu dyr. Aleksandrowi Ziobro z Zespołu Szkół w Jankowie Przygodzkim, pani dyrektor Marii Boguckiej z Przedszkola w Jankowie Przygodzkim oraz pani Ewy Bagińskiej dyrektor Gimnazjum w Mroczeniu.
Za pomoc w kontrolach i obrączkowaniu w 2005 r. dziękuję Michałowi Radziszewskiemu i Leszkowi Szukalskiemu.

       Literatura

Busse P. 1963. Wyniki obrączkowania ptaków w Polsce. Rodzina Corvidae. Acta orn. 7, 7: 189-220.
Busse P. 1969. Results of ringing of European Corvidae Europy. Acta orn. 11, 8: 263-328.
Instrukcja obrączkowania ptaków w Polsce 2004. Zakład Ornitologii PAN, Gdańsk.
Kamiński P. 1985. Growth and development of thermoregulation in the jackdaw nestlings. Zeszyty naukowe Filii UW 48, Biologia 10: 51-68.
Kania W. 1992. Safety of catching adult European birds at the nest. Ringer’s opinion. Ring 14, 1-2: 5-50.
Kuźniak S. 2000. Corvus monedula L., 1758 - kawka. W: Bednorz J., Kupczyk M., Kuźniak S., Winiecki A. Ptaki Wielkopolski. Monografia faunistyczna. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań: 506-507.
Mokwa T., Nowakowska M., Zawadzka A. 2004. Sprawozdanie z obrączkowania ptaków w roku 2003. Zakład Ornitologii PAN, Gdańsk. Maszynopis.
Mokwa T., Nowakowska M., Zawadzka A. 2005. Sprawozdanie z obrączkowania ptaków w roku 2004. Zakład Ornitologii PAN, Gdańsk.
Szczepski J. B. 1976. Sprawozdanie z działalności Stacji Ornitologicznej w Górkach Wschodnich za lata 1958-1962. Acta orn. 15, 4: 145-276.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP "pro Natura", Wrocław.
Walasz K. (red.) 2000. Atlas ptaków zimujących Małopolski. MTO, Kraków.

Młode kawki z kolorową obrączką w Ostrowie Wielkopolskim,
czerwiec 2004 r. Fot. Artur Homan, PwG OTOP.

Kawka na gnieździe w nieczynnym kominie w czasie pierwszej kontroli gniazd, Mroczeń 2005, fot. Marcin Rachel

Gniazdo na strychu, większość wyściółki
stanowią chusteczki higieniczne, fot. Marcin Rachel