W niedzielę, 4 marca 2007 r., planowałam dłuższe obserwacje ptaków nad jeziorem
Vistonida, będącym ciekawą ostoją ptaków przy
Porto Lagos (północna Grecja, na pograniczu Tracji i Macedonii).
Spotkanie tym bardziej ciekawe, że miałam zobaczyć się tam z Marią Panayotopoulou, znaną badaczką
gęsi małej Anser erythropus. Gatunek ten znajduje się na
Europejskiej Czerwonej Liście IUCN w kategorii EN (ang. Endangered, czyli zagrożony wyginięciem), na
Globalnej Czerwonej Liście IUCN w kategorii VU (ang. Vulnerable, czyli narażony na wyginięcie), a także w najbardziej wymagającej ochrony kategorii
SPEC 1 przez BirdLife International (2004). Jest też objęty szczególną ochroną przez załącznik I Dyrektywy 79/409/EWG z 1979 r., czyli Dyrektywy Ptasiej Unii Europejskiej. Gęsi małe pojawiają się w Grecji pod koniec października, stopniowo przemieszczając się w kierunku delty rzeki Evros, by późną wiosną powrócić na swoje tereny lęgowe na dalekiej północy Europy i Azji. Według danych BirdLife International (2004) w Europie gniazduje 250-450 par: w europejskiej części Rosji 200-400 par, w Norwegii 35-45 par, w Finlandii 0-5 par i w Szwecji 5 par w wyniku programu introdukcji. W 1999 r. w Grecji zimowało 71
gęsi małych, a całą populację zimującą w Europie ocenia się na ok. 1900 osobników. W Europie poza Grecją stosunkowo dużo ich zimuje w Azerbejdżanie, ich liczbę szacuje się tam na 1,5 -10 tys. - są to jednak ptaki pochodzące głównie z terenów lęgowych w Azji, z północnej Syberii (BirdLife International 2004).
Niestety,
gęsi małe, trudne w locie do odróżnienia od innych gatunków gęsi, szczególnie od blisko spokrewnionej
gęsi białoczelnej Anser albifrons, stają się stosunkowo często łupem myśliwych, a zagrożenie ich populacji rośnie. W czasie liczeń zimowych na przełomie 2005 i 2006 roku, na terenach delty Evros zaobserwowano 41 osobników tego gatunku, a wcześniej, nad jeziorem Kerkini (wschodnia część greckiej Macedonii) naliczono ich zaledwie 30. Liczby z poprzednich lat są bez porównania większe: np. w 1988 roku policzono 116 osobników, a w roku 1973 było ich 480. Rekordowy wynik padł w roku 1963, gdy w lutym tylko w rejonie delty Evros naliczono 1630 osobników tego gatunku! (Panayotopoulou 2006).
Plan dwudniowego wyjazdu nad Vistonida uległ niestety zmianie i żeby chociaż trochę pobyć wśród ptaków, skierowałyśmy się w stronę delty Evrosu, z nadzieją, jak mówiła Maria, że i w marcu jakaś
gęś mała nad Evros może się trafić.
Nie jadąc drogą strzeżoną przez straż graniczną, ale zupełnie inną trasą, znaną głównie ornitologom, zatrzymałyśmy się, wraz z całym ekwipunkiem do obserwacji, po przeciwnej stronie jeziora
Drana. Tam właśnie spotkałyśmy (powracającego już z obserwacji) belgijskiego ornitologa,
Didiera Vangeluwe, który od wielu lat okresowo przebywa na tych terenach, a obserwując i obrączkując ptaki Delty, czuje się w pełni stałym bywalcem tej greckiej ziemi. Co ciekawe, Didier kilka lat temu zaobrączkował w delcie Evros samca jaskółki
dymówki Hirundo rustica, który został 3,5 miesiąca później skontrolowany na Stawach Przygodzickich (czyli w odległości 1350 km na północ) przez Pawła T. Dolatę z ekipą Południowowielkopolskiej Grupy OTOP. Był to jedyny ptak z zagraniczną obrączką schwytany w ciągu 5 lat (1999-2003) badań i intensywnego obrączkowania jaskółek przez PwG OTOP w okolicach Przygodzic, prowadzonych w ramach międzynarodowego projektu EURING Swallow. Oto dane tej dymówki:
Obrączka ATHENS A 127886
Obrączkowanie: 07.05.1999 samiec po 1. roku życia,
delta rzeki Evros, Evros (40.49 N, 25.59 E), Thraki (Tracja),
Grecja (Didier Vangeluwe)
Kontrola: 20.08.1999 samiec po 1. roku życia skontrolowany i wypuszczony na zbiorowym noclegowisku w trzcinowisku,
stawy Trzcieliny (51.35 N, 17.49 E), gm. Przygodzice, pow. ostrowski, woj. wielkopolskie,
Polska (Paweł T. Dolata i zespół PwG OTOP)
Po rozstaniu z Didierem zaczęło się intensywne „szukanie gęsi”. W pobliżu Drany można było zaobserwować spore stado, jednak odległość z naszego punktu była zbyt duża, by móc na 100% powiedzieć, ile było wśród nich gęsi małych. Z wcześniejszych obliczeń Marii Panayotopoulou wynikało, że tegoroczna liczebność na terenach Delty nie przekroczyła 50 osobników tego gatunku. Obserwując tego dnia w locie i przemieszczające się bliżej nas gęsi, Maria mogła zidentyfikować 5–7 gęsi małych, co i tak można uznać za dobry wynik. Niestety trudno było wypatrzyć ich więcej w stadzie przebywającym daleko od miejsca naszych obserwacji. A stadko to było spore - ok. 600 gęsi białoczelnych, podobnych wyglądem do gęsi małej. To podobieństwo dobrze widać w angielskich nazwach obu gatunków: gęś białoczelna to po angielsku Greater White-fronted Goose (czyli dosłownie: „większa gęś białoczelna”), a gęś mała to Lesser White-fronted Goose (czyli: dosłownie: “mniejsza gęś białoczelna”)
Po przemieszczeniu się przez nas trochę dalej (teraz już bardziej dla przyjemności niż intensywnych poszukiwań), czekało na nas ok. 350
flamingów Phoenicopterus ruber, a z bliskiej odległości mogłyśmy zobaczyć
perkozki Tachybaptus ruficolis i bardzo dużo
łysek Fulica atra. Opodal, po przeciwnej stronie pływało około 30
oharów Tadorna tadorna, u których wyraźnie można było zaobserwować słabo jeszcze wykształcone czerwone guzy u nasady dziobów, a niedaleko nich kilka
rożeńców Anas acuta. Dostrzegłyśmy też
czaple siwe Ardea cinerea i
czaple białe Egretta alba. Nad naszymi głowami przeleciał
myszołów Buteo buteo, by po chwili usiąść spokojnie na drzewie, a tuż po nim zaprezentował się w pełnej krasie piękny
błotniak stawowy Circus aeruginosus.
Można by rzec: typowy spacer nad Deltą, typowa obserwacja dla danej pory roku i południowej pory, pięknego, słonecznego dnia.
W pewnym momencie zwróciłyśmy uwagę na zielone już trawy na poboczu drogi, dostrzegając tam dwie
kalandry szare Melnocorypha kalandra, a tuż po chwili przeleciały kolejno i niedaleko nas dwa ptaki szponiaste, imponujące swoją postawą. Niezwykle bliska odległość i dobra luneta pozwoliła Marii i jej mężowi (Stavros Yfantis, wiceprezes HOS) oznaczyć je jako
orliki grubodziobe Aquila clanga. Należy tu dodać, że pomimo małej populacji tego ptaka w Europie, szacuje się że każdej zimy przebywa w Grecji około 45–85 osobników tego gatunku, przy czym 15-20 os. na obszarze delty Evrosu. Rewelacją była zima 2002/2003 r., gdy odnotowano tutaj 41 osobników! (Handrinos, Athanasiadis i Rigas 2005).
Z tegorocznych doniesień wynika, że obserwatorom ptaków szponiastych udało się w dniu 7 lutego 2007 r. policzyć w okolicach delty Evros 32 orliki grubodziobe – w celu uniknięcia wielokrotnego liczenia tych samych, przelatujących ptaków, liczy się je o świcie, przed wylotem ze zbiorowego noclegowiska. (Eleni Makrigianni, evros-delta)
Podsumowując, mogę powiedzieć, że był to ciekawy i miły dzień, pozostawiający sporo wspomnień, z obietnicą następnego spotkania i dalszych, ciekawych wrażeń. A od siebie chcę dodać jedynie dwa zwykłe słowa: Evcharisto Maria! (po grecku – dziękuję Mario!)
Również moje serdeczne podziękowania dla Pawla T. Dolaty, za uzupełniające informacje i pomoc w korekcie tekstu.
Gęś mała, fot. George J. Reclos
Literatura
BirdLife International 2004. Birds in Europe: population estimates, trends and conservation status. BirdLife International, Cambridge.
Handrinos G., Athanasiadis A., Rigas G. 2005. Delta Evrou o prinkipas tis tharkiotikis fysis. OIKOS E.Π.Ε., ΑΝΕΕ Α.Ε.
Panayotopoulou M. 2006. H nanochina stin Ellada. OΙΩΝΟΣ 27: 23-27.
