Gdy pisałem ten artykuł zastanawiałem się, co jest cechą wspólną wszystkich ptaków. Na początku myślałem, że jest to lot, ale latają także nietoperze, będące przecież ssakami, i nawet nie wszystkie ptaki latają, np. pingwiny i strusie. Potem pomyślałem, że może jajorodność - i także się myliłem, bo z jaj wylęgają się także prymitywne ssaki, takie jak dziobak i kolczatka. Gdy myślałem coraz dłużej i szukałem po literaturze, doszedłem do wniosku, że wspólną cechą wszystkich ptaków są pióra, ponieważ nie posiada ich żadna inna grupa zwierząt. Pierwsze pióra pojawiły się ok. 150 milionów lat temu i wykształciły się z łusek gadów. Nie pełniły dzisiejszej roli narzędzia do latania, tylko służyły do regulowania temperatury ciała.
        W dzisiejszych czasach, ptaki wielkości łabędzia (jak łabędź czarnodzioby Cygnus columbianus, przelatujący przez Polskę z Syberii na zimowiska w Europie zachodniej, a czasem u nas zimujący) mogą mieć nawet ok. 25 tysięcy piór - ok. 20 tysięcy znajduje się na samej głowie i szyi i są to pióra puchowe i okrywowe. Natomiast drobne ptaki miewają 2-4 tysięcy piór (Polakowski 2006).
        Zaledwie od ok. 40 do ok. 110 piór (w zależności od wielkości ptaka) to lotki i sterówki - najbardziej niezbędne do lotu pióra. Najsłabiej opierzonym miejscem jest brzuch, ponieważ w sezonie lęgowym ptaki ogrzewają własnym ciepłem jaja i pisklaki, a wszelka izolacja ich od ciała by to utrudniała. Dodatkowo, w sezonie lęgowym wysiadujące jaja ptaki wróblowe specjalnie gubią pióra brzucha, przez co powstaje duża powierzchnia nagiej, silnie ukrwionej skóry, nazywana plamą lęgową. Obecność tej plamy pozwala osobom obrączkującym ptaki na określanie ich płci w przypadku licznych gatunków, gdzie wysiadują jaja tylko samice, a nie występuję wyraźne zróżnicowanie płci w wyglądzie (np. sikory bogatka i modraszka).
        Wyróżniamy cztery główne rodzaje piór:
- lotki - to one tworzą powierzchnie nośną skrzydeł; na jednym ptaku może być ich od 30 do 98 (u ptaków z długimi skrzydłami); istnieją 3 rodzaje lotek, w kolejności od szczytu skrzydła:
• pierwszorzędowe - jest ich od 9 do 12;
• drugorzędowe - jest ich od 6 do 37 np. u albatrosów;
• trzeciorzędowe - jest ich zaledwie kilka i są również zwane barkówkami, wypełniają przestrzeń między skrzydłem a ciałem.
- sterówki - są równie ważne jak lotki, ponieważ dzięki nim ptak może skręcać, a także wyhamować przed lądowaniem. Sterówki pełnią również funkcję przeciwwagi w czasie chodzenia po ziemi i skakania po gałęziach, a dla dzięciołów pełnią funkcję podpory, gdy chodzą po drzewach, jest ich od 10 do 24.
- okrywowe - składają się z dwóch części: pierwszej zwartej i gładkiej, widocznej dla naszych oczu, która nadaje opływowy kształt ciała oraz drugiej - niewidocznej dla nas - plątaniny luźnych promyków, które nie mają haczyków i tworzą coś, co przypomina puch. Stąd wniosek, że pióra łączą w sobie dwie ważne funkcje: nadają ptakowi opływowy kształt ciała oraz pełnią funkcję termoizolacyjną. Pióra te są stale natłuszczane przez ptaki blaszkodziobe (łabędzie, gęsi i kaczki) wydzieliną z gruczołu kuprowego.
- puchowe - pełnią funkcję termoizolacyjną, są bardzo wrażliwe na wilgoć, dlatego pióra okrywowe szczelnie blokują dostęp wody do nich.
        Na pióro składa się:
- stosina – część pióra, która wystaje ze skóry, to z niej wyrastają chorągiewki;
- dutka – część pióra, która tkwi w skórze ptaka;
- kołnierzyk – resztka naskórka, oddziela stosinę od dutki;
- chorągiewki – wyróżniamy dwa rodzaje chorągiewek zewnętrzną (mniejszą) i wewnętrzną (większą), składają się z setek połączonych ze sobą promieni. U nasady chorągiewki znajdują się promienie pozbawione haczyków tworzących puch;
- promienie – z nich wyrastają setki listewek z jednej strony i haczyków z drugiej;
- promyki – szczepiają się z haczykami;
- haczyki – są umieszczone na listewce wyrastającej z promienia, szczepiają się z promykami;
W przypadku, gdy promyki i listewki się rozłączą, ptak musi je uporządkować za pomocą dzioba i dlatego tyle czasu ptaki spędzają na poprawianiu upierzenia.
        Pierzenie, czyli wymiana piór, ma miejsce z reguły po okresie lęgowym, aby ptaki w sezonie lęgowym miały pełną sprawność do lotu, ponieważ wymieniane są lotki i sterówki. Niektóre gatunki odlatujące do "ciepłych krajów" mogą powstrzymać pierzenie do czasu znalezienia się na właściwych zimowiskach (np. bociany). Ptaki wróblowate wymieniają swoje upierzenie raz w roku, a niektóre duże ptaki przeciągają pierzenie na trzy lata (np. albatrosy, sępy). Część ptaków wymienia swoje lotki i sterówki jednocześnie, co pozbawia je zdolności do lotu, jest to tzw. pierzenie całkowite (np. kaczki, gęsi). Dlatego np. łabędzie nieme w tej samej pary lęgowej z reguły pierzą się kolejno - najpierw samica, a potem samiec - by zawsze jeden z rodziców był w pełni sprawny i mógł bronić młodych (inf. Paweł T. Dolata). W tym czasie zwykle jaskrawo ubarwione samce przybierają zupełnie niepozorne upierzenie (np. u samców kaczek, jak krzyżówki) lub bardziej matowe kolory (np. szpak, podróżniczek, pliszka siwa czy żółta oraz kopciuszek), aby nie być łatwym łupem dla drapieżników.

Podziękowania
        Chciałbym bardzo mocno podziękować panu Pawłowi Dolacie za korektę tego artykułu, oraz podsunięcie kilku pomysłów.

Literatura
Cieślak M., Dul B. 1999. Atlas piór rzadkich ptaków chronionych. Dział Wydawnictw Instytutu Ochrony Środowiska, Warszawa.
Graszka-Petrykowski D. 2004. Ptaki. Profesjonalny przewodnik dla początkujących obserwatorów. KDC Klub Dla Ciebie, Warszawa.
Polakowski M. 2006. Pióra, lecz nie wieczne... Woliera 10/2006 (42): 54-55.
Brown R., Ferguson J., Lawrence M., Lees D. 2006. Tropy i ślady ptaków. Oficyna Wydawnicza MUZA S.A., Warszawa