Dziś jest    |   Dodaj do ulubionych!   |     |   Startuj z nami   |  

       .: STRONA GŁÓWNA

       .: NASZA GRUPA

       .: KONTAKTY

       .: AKTUALNOŚCI

       .: KALENDARIUM

       .: OCHRONA

       .: OBSERWACJE

       .: OBRĄCZKOWANIE

       .: EDUKACJA

       .: PUBLIKACJE

       .: SZKOLNE KOŁA

       .: JAK CHRONIĆ?

       .: GDZIE NA PTAKI?

       .: PODRÓŻE

       .: GALERIA

       .: BOCIAN BIAŁY

       .: SOWY

       .: PTAKI SZPONIASTE

       .: LINKI

KSIĘGA GOŚCI
zobacz księgę
wpis do księgi

wt., 7.04.2007 - 8355 gości
Liczba wizyt od 17 maja 2004r.

Fatbirder's Top 1000 Birding Websites

Click Here to Visit!

Strony o ptakach Polski

PTAKI SZPONIASTE
Autor: Paweł T. Dolata
adres: makri25@poczta.onet.pl

dodane: 10.02.2005

Pustułki Falco tinnunculus w miastach

Pustułka - sokół niewielki Spadek liczebności w Europie i Polsce Zagrożenia W miastach Polowanie i pokarm Lęgi Wypadające młode Skrzynki lęgowe Wędrówki Ochrona prawna Przydatne adresy Literatura

        Jedną z najbardziej zagrożonych wyginięciem grup ptaków w Polsce są ptaki szponiaste, do niedawna nazywane drapieżnymi. Wśród nich jest niewielki gatunek sokoła - pustułka, którego liczebność w naszym kraju silnie spadła. Jednak równocześnie, choć nie tak szybko, rośnie liczba tych ptaków w miastach. W ochronie miejskich populacji tego gatunku ważną rolę odgrywają skrzynki lęgowe i półki przed miejscami lęgowymi. Zastosowano je m. in. w Warszawie i Poznaniu.

początek strony

       Pustułka - sokół niewielki

        Pustułka Falco tinnunculus należy według systematyki zoologicznej do rzędu szponiastych Falconiformes, rodziny sokołowatych Falconidae, a w jej obrębie do podrodziny i rodzaju sokołów. Charakteryzuje ją delikatna sylwetka z długimi skrzydłami i ogonem. Jest to ptak niewielki, o długości ciała 32-35 cm i rozpiętości skrzydeł 71-80 cm. Samce ważą 156-213 g, a większe od nich nieco samice 193-250 g (Cramp, Simmons 1980).
        Dorosłe samce mają popielatą głowę, rdzawobrunatny grzbiet i skrzydła; płowy, ciemno plamkowany spód ciała i popielaty ogon z czarną przepaską na końcu. Samice są całe rdzawobrunatne z gęstym plamkowaniem, spód ciała jest płowy, także z gęstym plamkowaniem. Ptaki młode obu płci podobne są do dorosłych samic. Dobrą cechą rozpoznawczą jest głos - przenikliwe, powtarzane „kikikiki”, wydawane głównie w okresie lęgowym. początek strony

       Spadek liczebności w Europie i w Polsce

       Populacja pustułki w całej Europie (łącznie z europejską częścią Rosji) szacowana jest na 300-440 tys. par lęgowych i jej wielkość wykazuje tendencję spadkową. Pomimo tego, jest to nadal drugi co do liczebności gatunek ptaka szponiastego w Europie, po myszołowie Buteo buteo, którego oszacowano na 690 tys. - 1 mln par (Heath i in. 2000).
        Polską populację pustułki szacuje się obecnie na prawdopodobnie około 2,5-3 tysięcy par lęgowych (Stawarczyk, Tomiałojć 2003). Jest to niewiele, gdyż w Wielkiej Brytanii jest ich ponad 70 tys., a w Niemczech ok. 35 tys. par (Mebs 1998). Polska populacja jest mała nie tylko w porównaniu z innymi krajami, ale i z naszą, nieodległą przeszłością. Jeszcze Jan Sokołowski (1958) pisał o pustułce: „W Polsce jest bardzo pospolity i spośród wszystkich gatunków naszych ptaków drapieżnych można obserwować go najłatwiej.” Jednak już w latach 1920. zauważono pewien spadek liczebności na Pomorzu i Mazurach. W całym kraju szczególnie silny spadek liczebności zaznaczył się w latach 1960-1980, a ptak ten stał się jednym z mniej licznych drapieżników. W ostatnim ćwierćwieczu liczebność zdaje się utrzymywać na jednakowym poziomie, a lokalnie nawet wzrastać (Stawarczyk, Tomiałojć 2003). początek strony

       Zagrożenia

       Spadek liczebności dotyczy prawie wszystkich ptaków szponiastych w Polsce, które uznano za najsilniej zagrożoną grupę naszej awifauny. Za zasadniczą przyczynę tego stanu uważa się zatrucie organizmów ptaków w wyniku chemizacji środowiska naturalnego, mimo wycofania z użycia szczególnie szkodliwych związków DDT. Destrukcyjny wpływ ma też tępienie ptaków, kłusownictwo, wyłapywanie przy bażantarniach, niszczenie gniazd czy niepokojenie (Tomiałojć 1990). Zwraca się też uwagę na zmiany w gospodarce rolnej - intensyfikację rolnictwa, jego silną chemizację, ujednolicanie upraw, niszczenie tzw. nieużytków i zadrzewień śródpolnych, przez co ptaki tracą tereny zasobne w pokarm i miejsca lęgowe (Luniak, Rejt 1998; Tomiałojć, Stawarczyk 2003).
        Pomimo, że gatunek ten od dawna podlega w naszym kraju ochronie prawnej, to nadal jest nielegalnie zabijany, często jako groźny „jastrząb” (Luniak, Rejt 1998). Oba te ptaki są do siebie mało podobne, lecz wielu ludzi, w tym myśliwych, nie odróżnia gatunków ptaków szponiastych, nie zna też ich biologii, zarzucając straszny wręcz wpływ na drobną zwierzynę. Zły przykład społeczeństwu dają najwyższe „autorytety”. W 2000 r. kuriozalny wniosek o dopuszczenie odstrzału 3 gatunków ptaków drapieżnych złożyła Komisja Ochrony Środowiska Senatu RP pod przewodnictwem senatora Franciszka Bachledy-Księdzulorza. Senatorzy chcieli m. in. zabijania niezwykle pożytecznego myszołowa i chronionego europejskimi konwencjami prawnymi błotniaka stawowego! początek strony

       W miastach

       Ciekawym zjawiskiem jest osiedlanie się pustułek w miastach. W Londynie i Wiedniu ptaki te obserwowane są od ponad 100 lat. Obecnie gniazdują we wszystkich większych miastach Europy. Wśród miejsc jej lęgów jest m. in. katedra Notre-Dame w Paryżu, a żyjące tu pustułki stały się bohaterami bardzo ciekawego francuskiego filmu przyrodniczego.
        Podczas gdy liczebność pustułki gwałtownie spada w naszym kraju, większe miasta stanowią „wyspy”, gdzie ich liczebność rośnie. Już w latach 1920. sokoły te obserwowano w Warszawie. Obecnie w śródmieściu stolicy gniazduje 35-45 par, a liczebność systematycznie wzrasta (Nowicki 2001). Gniazdują one m. in. na budynku Sejmu przy ul. Wiejskiej, budynku Polskiej Agencji Prasowej przy al. Jerozolimskich, gmachu giełdy, a na Pałacu Kultury i Nauki nawet 2-3 pary (Nowicki 2001, Luniak, Rejt 1998).
        Bardzo silna i rosnąca populacja, licząca w połowie lat 1990. do 60 par, zamieszkuje Poznań (Mizera i in. 1998). Ptaki te gniazdują tu m. in. na ratuszu miejskim i Zamku Cesarskim, ale najliczniej na wysokich blokach mieszkalnych na peryferyjnych osiedlach. Liczne populacje stwierdzono w latach 1988-1991 w miastach Górnego Śląska, np. 15-25 par w Gliwicach, 10 par w Rybniku, a 37-54 par w miastach Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (Betleja 1992). Zagęszczenia tego gatunku z Poznania i Górnego Śląska są najwyższymi w kraju.
        W całej Warszawie i we Wrocławiu gniazduje po ok. 70 par (Tomiałojć, Stawarczyk 2003). Swoje pustułki ma też m. in. Wawel w Krakowie i kościół na Jasnej Górze w Częstochowie (inf. S. Czyż). Sokoły te kolonizują też mniejsze miasta. W Lesznie osiedliły się w obrębie zabudowy miejskiej w 1987 r., w latach 1990-1993 w granicach miasta było 7-8 par (Kuźniak 1996). początek strony

       Polowanie i pokarm

       Pustułki polują głównie na terenach otwartych, dlatego te z miast odbywają dość długie loty po pokarm. Wypatrując zdobyczy często zawisają w powietrzu, trzepocząc skrzydłami, co jest charakterystyczną cechą gatunku. Polują też z zasiadki, siedząc na słupie lub liniach napowietrznych. Ten rodzaj polowania przeważa zimą, gdy ptaki oszczędzają energię. Efektywność polowań obniżają ciągłe opady deszczu, gruba pokrywa śnieżna i zbyt wysoka roślinność.
        Zasadniczym pokarmem pustułek są gryzonie, rzadziej ptaki i owady. W dokładnie zbadanym pokarmie pustułek z Warszawy stwierdzono 80,4 % ssaków, przy czym 78,3 % stanowił nornik zwyczajny Microtus arvalis. Pustułka ma więc znaczny udział w tępieniu tych szkodliwych dla rolnictwa gryzoni. Drobne ptaki, prawie wyłącznie wróble Passer domesticus, stanowiły 10,6 % liczby ofiar. Wreszcie 9 % liczby, ale tylko 0,1 % masy ofiar, stanowiły owady (Romanowski 1996). początek strony

       Lęgi

       Pustułki nie budują gniazd, zajmują na lęgi gniazda innych ptaków drapieżnych lub ptaków krukowatych (głównie wron i srok) na wysokich drzewach, czasem wyściełając je gałązkami, mchem i trawą. W miastach zajmują różnorodne zakamarki budynków, nisze i półki, albo je wyściełając, albo gniazdując bezpośrednio na podłożu. W Poznaniu stwierdzono tak nietypowe miejsca lęgów jak donice i skrzynki na kwiaty, choć większość par gniazduje na parapetach i gzymsach w starych gniazdach po gołębiach (Mizera i in. 1998).
        Lęgi zaczynają od połowy kwietnia do połowy maja. Samica w odstępach 2 dni składa 1-9 (najczęściej 3-6) ceglastoróżowych lub ceglastożółtawych jaj z czerwonobrunatnym plamkowaniem. Wysiaduje je tylko samica przez 27-29 dni. Samiec w tym czasie zdobywa dla niej pokarm. Młode pozostają w gnieździe do uzyskania lotności, przez 27-32 dni. Potem jeszcze przez ok. 4 tygodnie są dokarmiane przez rodziców. Liczba wyprowadzonych młodych silnie zależy od liczebności gryzoni w danym roku, najwyższa jest w tzw. lata mysie (Cramp, Simmons 1980, Mebs 1998). początek strony

       Wypadające młode

       Problemem miejskich pustułek jest wypadanie nielotnych młodych z gniazd. Często wnęka budynku jest wystarczająco duża dla wysiadującej samicy, ale zbyt mała dla kilku, i to ruchliwych, młodych. Nawet jeśli przeżyją one taki upadek z wysokości, narażone są na ataki psów czy kotów. O skali tego zjawiska świadczy, że na 143 przypadki martwych i osłabionych ptaków szponiastych w Polsce zgłoszone do Komitetu Ochrony Orłów w 2000 r. były 63 pustułki, w tym 60 osłabionych, głównie podlotów (Jakowszczenko i in. 2001). W 2001 r. na informacje o 189 ptakach szponiastych 64 dotyczyło pustułek (Cenian i in. 2002). Znalezione nielotne ptaki szponiaste należy dostarczyć do ogrodu zoologicznego (w Warszawie istnieje przy nim specjalny „Ptasi Azyl”, prowadzony przed dr. Andrzeja Kruszewicza) lub Wydziału Ochrony Środowiska Urzędu Miejskiego, gdzie powinno się znać właściwe adresy. Nie należy jednak po żadnym pozorem zabierać podlotów ptaków wróblowych, gdyż te kilka ostatnich dni przed uzyskaniem lotności nie potrafią jeszcze dobrze latać, lecz znajdują się pod opieką niewidocznych dla nas rodziców i nie są zagrożone. Co innego z pustułką, której gniazdo i rodzice są kilkanaście lub kilkadziesiąt metrów ponad ziemią.
        O tym, że jest to problem na znaczną skalę świadczy, że w 1998 r. w Warszawie do ZOO dostarczono ponad 20 piskląt pustułek, z których większość udało się odchować i przywrócić przyrodzie (Luniak, Rejt 1998). Duże zasługi w pomocy pustułkom ma też Ogród Zoologiczny w Poznaniu, gdzie w latach 2001-2001 objęto opieką 64 pisklęta pustułek, zarówno znalezionych przez mieszkańców takich które wypadły z gniazd, jak i zabranych z gniazd w remontowanych budynkach. 56 z tych ptaków (88 %) wypuszczono na wolność (Kwieciński, Mizera 2001). początek strony

       Skrzynki lęgowe

       Sposobem na ograniczenie strat przez wypadanie piskląt, jak i zabezpieczenie miejsc lęgowych, jest stosowanie specjalnych, ale prostej konstrukcji, budek lęgowych. Budki lęgowe dla pustułek w Poznaniu stosuje w ramach dużego projektu Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”. Stosowane są też w mniejszych miastach, np. w Ostrowie Wielkopolskim przez Południowowielkopolską Grupę Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.
Skrzynka dla pustułek powinna mieć wymiary 40 (szerokość) x 35 (głębokość) x 35 cm (wysokość), z przednią ścianką o wysokości 12-15 cm (Luniak, Rejt 1998).

MIEJSCE NA SKAN BUDKI
Skrzynka lęgowa dla pustułek i półka z żerdek, stosowana dla tych ptaków w Warszawie (za Luniak, Rejt 1998).

Materiałem powinny być nieheblowane deski o grubości co najmniej 2 cm. Skrzynki o grubych ścianach są trwalsze i mają lepsze warunki termiczne, chroniąc ptaki przed przegrzaniem w upalne dni, a przed chłodem w zimne. Z tych samych powodów poszczególne elementy skrzynki powinny być dokładnie przycięte i zmontowane, by nie zostały szczeliny. Daszek można pokryć blachą lub gumoleum w celu przedłużenia trwałości skrzynki. Także w tym celu należy ją zakonserwować, ale tylko na zewnątrz, nietoksycznym środkiem ochronnym. Dno budki należy pokryć warstwą trocin. W Warszawie, gdzie mniej są potrzebne budki, bo ptaki gniazdują raczej w głębszych miejscach, w ramach programu Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk, umieszcza się przed ich wylotem specjalne półki z żerdek, o wymiarach 50 (długość) x 25 cm (szerokość). Nie tylko zabezpieczają one młode przed wypadaniem z gniazd, ale służą im do ćwiczeń przed pierwszym lotem (Luniak, Rejt 1998, inf. Ł. Rejt). Ważne jest, aby wszelkie prace przy miejscu lęgowym zakończyć do początku marca. Później obecność ludzi może odstraszyć ptaki lub spowodować porzucenie jaj albo piskląt.

początek strony

       Wędrówki

       Pustułka jest ptakiem częściowo osiadłym, a częściowo wędrownym, szczególnie populacje z północnych, zimnych terenów lęgowych. Obszar zimowania rozciąga się od Wielkiej Brytanii (gdzie osiadła jest większość populacji, jednak na zimę notowano też zalatywanie ptaków z polskiego Śląska), południowej Skandynawii, Polski, Ukrainy i Kaukazu na południe do Zatoki Gwinejskiej, Angoli, Zambii i Malawi (czyli obejmuje prawie całą Afrykę), rzadziej do Arabii. Generalnie ptaki młode wędrują dalej niż dorosłe (Cramp, Simmons 1980). W skali Polski przelot jest słabo wyrażony, wiosenny trwa przez marzec i kwiecień, a jesienny od sierpnia do listopada. Na zachodzie kraju pustułka zimuje regularnie, ale nielicznie lub bardzo nielicznie, na wschodzie dawniej pozostawała na zimę rzadko, obecnie zimuje częściej i powszechniej (Tomiałojć, Stawarczyk 2003). W Wielkopolsce intensywny przelot wiosenny trwa przez marzec i kwiecień. Przelot jesienny zaczyna się w lipcu, szczyt przypada w 3. dekadzie września, a kończy się na przełomie listopada i grudnia. Gatunek ten regularnie, ale nielicznie tu zimuje (Bednorz i in. 2000). początek strony

       Ochrona prawna

       Wszystkie ptaki szponiaste podlegają w naszym kraju ścisłej ochronie gatunkowej na mocy rozporządzenia Ministra Środowiska z 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt rodzimych objętych ochroną (Dz. U. Nr 92, poz. 880). Zakazane jest m. in. umyślne zabijanie, okaleczanie, płoszenie, niepokojenie, chwytanie i przetrzymywanie oraz niszczenie gniazd, jaj i piskląt.
        Wszelkie przypadki łamania tych zakazów stanowią wykroczenie z art. 58 ustawy o ochronie przyrody i powinny powodować odpowiednią reakcję policji czy straży miejskiej. Zabicie jakiegokolwiek ptaka szponiastego, ze względu na ich niewielką i zmniejszającą się liczebność, stanowi istotną szkodę przyrodniczą i jest przestępstwem z art. 181 § 3 kodeksu karnego. początek strony

       Pomocne adresy

       Informacji na temat działających w poszczególnych miastach placówkach ornitologicznych, lokalnych grupach Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków (patrz www.otop.org.pl) lub stowarzyszeniach przyrodniczych udziela autor tekstu (makri25@poczta.onet.pl) lub Sekretariat OTOP: ul. Puławska 46/12, 02-599 Warszawa, tel. 0-22 845-14-12, e-mail: office@otop.org.pl. początek strony

       Literatura

Bednorz J., Kupczyk M., Kuźniak S., Winiecki A. 2000. Ptaki Wielkopolski. Monografia faunistyczna. Bogucki Wyd. Nauk., Poznań.
Betleja J. 1992. Występowanie pustułki Falco tinnunculus na Górnym Śląsku w latach 1988-1991. Ptaki Śląska 9: 61-70.
Cenian Z., Jakowszczenko S., Mizera T. 2002. Martwe i osłabione ptaki - raport KOO 2001. Biuletyn Komitetu Ochrony Orłów 12: 43-48.
Cramp S., Simmons K. E. L. (red.) 1980. The Birds of the Western Palearctic. Tom 2. Oxford University Press.
Heath M., Borggreve C., Peet N., Hagemeijer W. 2000. European bird populations, estimations and trends. BirdLife Conservation Series No 10. BirdLife International, European Bird Census Council, Cambridge.
Jakowszczenko S., Mizera T., Wacławek K. 2001. Martwe i osłabione ptaki drapieżne w Polsce w roku 2000. Biuletyn Komitetu Ochrony Orłów 11: 49-55.
Kuźniak S. 1996. Atlas ptaków lęgowych Leszna w latach 1990-1993. Prace Zakł. Biol. i Ekol. Ptaków UAM w Poznaniu 3: 1-83.
Kwieciński Z., Mizera T. 2001. Rehabilitacja ptaków drapieżnych i sów w Ogrodzie Zoologicznym w Poznaniu w latach 2000-2001. Biuletyn Komitetu Ochrony Orłów 11: 26-27.
Luniak M., Rejt Ł. 1998. Sokoły w Warszawie. Sokół wędrowny i pustułka. Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa.
Mebs T. 1998. Przewodnik ptaki drapieżne Europy. Wyd. MULTICO, Warszawa.
Mizera T., Maciorowski G., Śliwa P. 1998. Ptaki drapieżne Poznania. W: Barczak T., Indykiewicz P. (red.) Fauna miast. Wyd. ATR, Bydgoszcz: 141-146.
Nowicki W. 2001. Ptaki śródmieścia Warszawy. Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa.
Romanowski J. 1996. On the diet of urban Kestrel (Falco tinnunculus) in Warsaw. Buteo 8.
Sokołowski J. 1958. Ptaki ziem polskich. Tom II. PWN, Warszawa.
Tomiałojć L. 1990. Ptaki Polski rozmieszczenie i liczebność. Warszawa 1990.
Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro Natura”, Wrocław.

początek strony

NOWOŚCI

Do naszej Grupy przystąpiły już 174 osoby

Nowa publikacja: Zimowanie ptaków wodnych w miastach i ich dokarmianie

Badania K. Wodzickiego, W. Puchalskiego i H. Lichego nad zdolnością orientacji i szybkością lotu bocianów

Tragiczna śmierć ok. 200 bocianów w Grecji

Obrączkowanie bocianów białych na ziemi jarocińskiej w latach 2002-08

otwórzPublikacje członków PwG OTOP

Akcja „Labute 2008” obrączkowania łabędzi niemychw Hradcu Králové i Pardubicach

Obserwacje łabędzi krzykliwych z obrożami szyjnymi w wielkop. części Dol. Baryczy

Ptaki w budynkach (ulotka pdf)


SUBSKRYPCJA
e-mail:
strona główna OTOP

www.birdlife.net

odwiedź stronę CZAPLONA

Zapraszamy

              © Południowowielkopolska Grupa OTOP, webmaster: Marcin Rachel