Ptaki gnieżdżące się w różnego rodzaju dziuplach to dziuplaki. Są to m. in. sikory, dzięcioły, muchołówki, niektóre sowy, tracze, gągoły, wróbel i mazurek, szpak, pleszka, pliszka siwa, kowalik, pełzacze, siniak. Ptaki te wykorzystują typowe dziuple jak również różnego rodzaju zakamarki, szczeliny, wnęki skał i budynków etc. W związku z działalnością człowieka dziuplaki stały się ostatnio jedną z najbardziej zagrożonych grup ptaków. Przekształciliśmy różnego rodzaju środowiska, wprowadziliśmy poważne zmiany, "odmłodziliśmy" lasy, wycinamy stare, próchniejące drzewa. Wszystko to bezpośrednio wpływa na sytuację ptaków dziuplastych. Niektóre ptaki przy braku ich naturalnych miejsc lęgowych mogą korzystać z miejsc zastępczych. Mogą to być jakieś szczeliny i zakamarki naszych budynków, jak również specjalnie robione skrzynki lęgowe. Niestety część gatunków nigdy nie korzysta z takich skrzynek, a warunkiem ich występowania są stare dziuplaste drzewa, drzewa obumierające, drzewa o miękkim drewnie (osika, olcha) lub drzewa całkowicie obumarłe i zbutwiałe, nawet niewielkie stojące fragmenty pni. Najważniejszym więc warunkiem skutecznej ochrony dziuplaków jest ZACHOWANIE ICH NATURALNYCH SIEDLISK: zachowanie starych drzew rosnących w kępach lub pojedynczo, pozostawiania drzew zwanych ogólnie "chwastami", czyli osiki, wierzby itp., nie usuwanie z lasów wszystkich martwych drzew lub ich fragmentów.
          Tym ptakom, które mogą korzystać ze skrzynek lęgowych możemy pomóc. Zbudujmy budkę lęgową i zawieśmy ją w swoim ogrodzie. A oto kilka zasad z tym związanych.
          Po pierwsze zawsze należy mieć na uwadze, że skrzynki są tylko alternatywą. Najważniejsze jest zachowanie i odtwarzanie naturalnych siedlisk ptaków.
          Jest wiele gatunków mogących gnieździć się w skrzynkach lęgowych. Są to, np. sikora bogatka i modraszka, kowalik, muchołówki, pleszka, krętogłów, szpak, pliszka siwa, gągoł i tracze, pustułka, puszczyk i puszczyk uralski, płomykówka, siniaki. Jak widać spektrum gatunkowe jest duże, tak więc nie można zastosować dla tych ptaków jesnej uniwersalnej skrzynki, o takich samych wymiarach i takim samym wzorze konstrukcji. Skrzynki należy dosotsować do poszczególnych gatunków, jakie chcemy "ściągnąć" do naszego ogrodu. Takie same wymiary obowiązują dla następującej grupy ptaków: krętogłów, bogatka, kowalik, wróbel i mazurek. Pozostałe gatunki wymagają odmiennych wzorów. Bardzo nietypowe skrzynki konstruuje się dla pustułek, płomykówek, pójdźki i jerzyków.
         Zanim zabierzemy się do cięcia desek pamiętajmy, że skrzynki takie powinny być otwierane w celu czyszczenia ich, powinny być szczelne (imitujące naturalne dziuple), wykonane z materiałów, które nie są niczym impregnowane ani w żaden sposób malowane, szkoda także pracy jeżeli chcemy wykonać skrzynkę ze sklejki - jest to materiał wyjątkowo nietrwały. Dach powinien mieć spad - może być skierowany do przodu. Deski powinny być grube, ok. 20 mm. Budki wykonane z cieńszego materiału nie zapewniają ptakom odpowiednich warunków a do tego łatwiej są rozkuwane przez dzięcioły - a jest to poszechnie czynione przez te ptaki. deski nie muszą, a nawet nie powinny być heblowane - po takim materiale młodym ptakom łatwiej wychodzi się "na świat" - do otworu wylotowego.

Kadr z filmu: "A je to...", Telewizja Czeska, Bratysława 1983

          Zabierzmy się do budowy

1) Budujemy skrzynkę dla mazurka, wróbla, kowalika, bogatki lub krętogłowa. Podobne wymiary mają inne sikory - należy tylko zmniejszyć średnicę otworu do ok. 2,7 cm, a dla muchołówek - 3,8 cm.
Najważniejsze wymiary: podłoga 11x11 cm, wysokość ścianki przedniej 28 cm, wysokość ścianki tylnej 30 cm, otwór wlotowy powinien mieć średnicę 3,3 cm. Otwór zawsze robimy przy górnej krawędzi - ok. 20 - 22 cm od dna. W celu zwiększenia bezpieczeństwa można na otwór nabić dodatkową deseczkę.
2) Pleszka
Najważniejsze wymiary: podłoga 13x13 cm, wysokość ścianki przedniej 38 cm, wysokość ścianki tylnej 40 cm, otwór wlotowy powinien mieć średnicę 3,3 cm. Otwór zawsze robimy przy górnej krawędzi - ok. 27 - 28 cm od dna. W celu zwiększenia bezpieczeństwa można na otwór nabić dodatkową deseczkę.
3)Szpak
Najważniejsze wymiary: odłoga 13x13 cm, wysokość ścianki przedniej 38 cm, wyskość ścianki tylnej 40 cm, otwór wlotowy powinien mieć średnicę 4,7 cm. Otów zawsze robimy przy górnej krawędzi - ok. 27 - 28 cm od dna. W celu zwiększenia bezpieczeństwa można na otwór nabić dodatkową deseczkę.
4)Pójdźka - jest to mały gatunek sowy wymagający bardzo nietypowej skrzynki.
Najważniejsze wymiary: ścianka tylna i przednia (+jedna wewnętrzna) 16x16 cm, długość ok. 90 cm., odległość ścianki przedniej od wewnętrznej ok 7-10 cm, średnica otworu ok. 6,3 cm.

Pierwsze trzy modele należy rozwiesić na drzewach, w pozycji pionowej - tak, żeby do otworu nie dostawała się woda, na wysokości od 3 metrów. Dla pójdźki należy wdrapać się wyżej na drzewo, na wyskokoścponad 6 metrów i zwiesić skrzynkę w pozycji poziomej, np. wzdłuż prostej gałęzi.

Zobacz też: skrzynki lęgowe dla pustułek oraz skrzynki lęgowe dla kawek

Kadr z filmu: "A je to...", Telewizja Czeska, Bratysława 1983

BŁĘDY

         Jednym z podstawowych błędów jest użycie złych materiałów (patrz wyżej). Dalej wykonanie skrzynki płytkiej albo z nisko wykonanym otworem - stwarza to łatwy dostęp dla drapieżników. Jeżeli już wykonamy odpowiednią skrzynkę, to zdarza się, że ją źle umieścimy: albo przy jakieś ruchliwej ulicy, albo za nisko, albo po prostu za gęsto. To ostatnie jest znowu doskonałą okazją dla drapieżników, które mogą przyzwyczaić się do penetrowania skrzynek i wybierania młodych lub jaj.
          Zbyt niskie zawieszenie wzbudza ciekawość bardzo poważnych drapieżników - człowieka. i chociaż może nie mamy złych intencji to często tak ze zwyczajnej ciekawość chcemy zobaczyć czy w skrzynce nie ma jakiegoś ptaka. Lepiej jest unikać takich sytuacji i wieszać skrzynki wysoko.

Po więcej informacji odsyłam Cie do broszury wydanej przez OTOP: "Czy budki lęgowe rozwiążą problem dziuplaków?"

Przykłady skrzynek lęgowych